از بعد تولید علمی نیز عملکرد آکادمی علوم در فرانسه که کولبرت^[۱۰] در سال ۱۶۶۶ آن را ایجاد کرده بود تا زمان انقلاب فرانسه تقریباً صفر بوده است؛ بدین ترتیب دانشگاه قبلی مانعی برای پیشرفت شناخت بود. لویی لیارد^[۱۱] (۱۸۸۸) در کتاب آموزش عالی در فرانسه می نویسد: «انقلاب از علم و فلسفه زاده شد، ولی علم و فلسفه از دانشگاه ها به وجود نیامدند. ادبیات و علوم در قرن هیجدهم جهش های درخشانی داشته اند، اما در خارج از دانشگاه ها جرقه ادبیات و علوم روشن شده بود.» همین نکته را مورخ مشهور کُندیاک در سال ۱۷۷۵ بیان کرده بود: «از بدو تجدید حیات ادبیات، همه افراد معروف، تحصیلات خود را در حیطه های نو در خارج از کلاس های رسمی انجام داده بودند؛ ‌بنابرین‏ اگر این نوع تحصیلات، خارج از مدارس رسمی محقق می شود، چه نیازی به مدارس رسمی (دانشگاه) است»؛ بدین ترتیب این مورخ مشروع بودن بعد شناختی دانشگاه موجود را زیر سؤال می‌برد. (همان، ص ۱۸)

اگر فرانسه از لحاظ علمی در چنین وضعیتی بود، قرن ۱۷ برای علم، قرن انگلیس بوده است. در قرن هیجده، فلسفه تجربی با لاک^[۱۲] و هیوم^[۱۳] در انگلستان آغاز شد. آموزش عالی انگلستان در عین جدایی از واتیکان دانشگاه ها را فعال کرد؛ آیا نمی توان گفت که وضعیت جغرافیایی این کشور، امکان چنین جدایی را مساعد می کرد؟ مزیت دانشگاه انگلستان این بود که موارد اساسی میراث قرون وسطا را حفظ کرد؛ تأثیر فرانسیس بیکن^[۱۴] در این امر، اساسی بوده است؛ او بود که علم می‌دانی را مطرح کرد؛ ولی تأثیر آلمان در پیشرفت علمی و در توسعه دانشگاه با مفهومی جدید، با تأسیس هال^[۱۵] در سال ۱۶۹۴، گولینگن^[۱۶] در سال ۱۷۳۴ و برلین در سال ۱۸۱۰ آرام آرام آغاز می شود. دانشگاه های آلمان از طریق تأثیرات خارجی به ویژه از طریق نبوغ لایب نیتس^[۱۷] به وجود آمدند و تلاش کردند که نقشی اساسی در پیشرفت علم ایفا کنند، به طوری که تأثیر آلمان در حیطه آموزش عالی تا عصر حاضر تعیین کننده بوده است. در آنجا است که آغاز یک روحیه جدید دانشگاهی مطرح می شود: یعنی بازسازی روش های کار و حیطه های سنتی آموزش به ویژه در ارتباط با فلسفه، تاریخ، علوم مدیریت و سیاست. در آنجا است که شکل جدید استاد و دانشجو پدیدار می شود و فرهنگ عمومی اهمیت پیدا می‌کند. دانشگاه برلین با شخصی به نام گیوم دو هومبولت^[۱۸] فیلسوف، دیپلمات و مدیر، آرام آرام جهش می‌یابد. او به نقش دولت در آموزش عالی توجه کرد. هومبولت می نویسد: «دولت نباید دانشگاه ها را به نام دبیرستان یا مدارس فنی درنظر بگیرد. دولت نباید در مواد آموزشی دخالت کند، دولت نباید چیزی را برای خود بخواهد، دولت باید مطمئن باشد که اگر دانشگاه ها به اهداف خود نائل شوند او نیز در سطحی بالاتر به اهداف خود خواهد رسید. بدین ترتیب انرژی اصلی از درون دانشگاه ها زاده می شود و نه از سوی اقتدار دولت.» برای هومبولت اصل اساسی دانشگاه، آزادی است؛ هر کس در دانشگاه در همکاری با یکدیگر برای خلق اثر مشترک، باید مستقل کار کند. علم عینی نباید از فرهنگ شخصی جدا شود؛ یعنی هدف خود شناخت نیست، بلکه شناخت دارای یک ارزش اخلاقی است. آنچه ویژگی نهادها یا فرهنگ متعالی را می‌سازد این است که آن ها علم را به مانند یک مسأله که هرگز به طور کامل حل نمی شود درنظر می گیرند؛ ‌به این دلیل که دانشگاه ها همواره باید در حال تحقیق باشند؛ در حالی که مدرسه همواره با شناخت های پایان یافته سروکار دارد. علم باید همواره به مانند چیزی که هنوز کاملاً کشف نشده است و هرگز هم نخواهد شد، درنظر گرفته شود. با این تفاوت که باید طوری تحقیق شود که می توان آن را کشف کرد. همه چیز به صورتی جبران ناپذیر از دست رفته خواهد بود اگر جستجوی واقعی حقیقت کنار گذاشته شود یا زمانی که تصور شود که لازم نیست حقیقت را در اعماق ذهن خود ایجاد کنیم، بلکه آن را در گردآوری شناخت هایی که در کنار هم گذاشته شده اند خلاصه کنیم، همانا هومبولت بود که وحدت پژوهش و آموزش را مطرح ساخت، بر آن تأکید کرد و پایه گذار دانشگاه پژوهشی شد.

فیشته^[۱۹] فیلسوف معروف، در سال ۱۸۰۷ در نوشتاری تحت عنوان «برنامه معقول یک مؤسسه‌ آموزش عالی که باید در برلین اجرا شود»، دانشگاه را چنین تعریف می‌کند: «دانشگاه همانا ایجاد مفهوم حقیقت است که به صورت نهاد درمی آید. در نتیجه، دانشگاه باید در خدمت حقیقت باشد و جاری شدن آن را تضمین کند؛ در این صورت، ساختار آن نیز وحدت ارگانیکی شناخت را نشان خواهد داد. روحیه فلسفی به کمک حضور فیلسوف مانند رهبر ارکستر بین رشته ای، روحیه مدرسی و تخصص گرایی را کنار خواهد زد.» بدین ترتیب تمایزی بین سه نهاد مدرسه، دانشگاه و آکادمی ایجاد شد؛ مدرسه ‌بر اساس یک روش آمرانه، دانش لازم را در اختیار دانش آموزان قرار می‌دهد. دانشگاه، محل گذر بوده، دانشجو را برای استدلال کامل فکری آماده می‌کند. او آنجا در برابر هر سؤال رفتاری مطابق با عینیت علمی خواهد داشت که باید طبیعت دوم او را تشکیل دهد. او ضرورت قراردادن هر عنصر مجزا را در بافت وحدت شناخت کشف خواهد کرد. او از اصول دانش خاص تمام شناخت ها آگاه خواهد شد. علت وجودی دانشگاه یادگیری برای یادگیری است و در نهایت آکادمی، نهادی خواهد بود که در آنجا دانشمندان مورد تأیید، تحقیقات سطح بالا را عمق بخشیده، هر یک در پیشرفت علم مشارکت خواهند کرد. (همان، ص ۲۱)

با این تفکرات بود که دانشگاه برلین، دانشگاه پیشتاز قرن نوزدهم به ویژه در علوم تاریخ و فلسفه شد و سپس مبدأ دانشگاه های پژوهشی قرن نوزدهم آمریکا و سپس سایر دانشگاه ها شد. (یمنی، ۱۳۸۲، ص ۱۱)

به دلیل اهمیت تجربه دانشگاه برلین در تحولات دانشگاه های غرب، اصول مورد نظر در دانشگاه برلین را بررسی می‌کنیم:

• • اصل اول: زمان ارزش زیادی دارد. هستی انسان در زمان شکل می‌گیرد؛ ‌بنابرین‏ لازم است به برگشت ناپذیری آن توجه کرد. در قرن بیستم برگسون فرانسوی زمان را مترادف با خلاقیت می‌دانست (دوران، ۱۳۷۶، ص ۳۲)، هر چه اتفاق می افتد زمانی و مکانی است و باید نسبت به آن زمان و مکان ارزیابی شود. در اینجا نسبی بودن حقیقت علمی مطرح می شود.

• • اصل دوم: آموزش های دانشگاهی آموزش سؤال کردن است. طراحی طرح پرسش است نه آموزش پاسخ ها؛ طبیعی است چنین اصلی سازماندهی فعالیت های دانشگاهی را دستخوش تغییرات اساسی می‌کند؛ این اصل، مبنایی برای شکل گیری دانشگاه های پژوهشی بوده است.

کارکرد قاعده لاضرر به ‌عنوان قاعده‌ای از قواعد عمومی قراردادها همیشه در تقابل با اصل لزوم قراردادها و تبعات آن قرار گرفته است. بازتاب و انعکاس اصل حاکمیت اراده که مبتنی بر فکر ارزشمند«آزادی انسانی» است در قلمرو قراردادها به صورت«اصل آزادی قراردادها» آمده است و ‌به این مفهوم که انسان آزاد را فقط اراده خود او می‌تواند محدود کند نه چیز دیگر، این بازتاب و انعکاس مثبت اصل آزادی قراردادی است و بازتاب منفی آن چنین است که هرگاه شخصی ‌در مورد خود تصمیم گرفت و به پیمانی گردن نهاد، ملزم است که به عهد خویش پایبند بماند ‌بنابرین‏ قرارداد از این حیث که مخلوق اراده اشخاص است محترم و الزام‌آور است . این اصل لزوم قراردادها و پایبند متعاملین به مفاد قراردادها است.^[۵۸]

اما در اثر گسترش فعالیت های تجاری و فنی تر شدن نحوه تنظیم قراردادها، متأسفانه با موارد زیادی برخورد می نماییم که یکی از طرفین قرارداد به واسطه موقعیت اقتصادی و دانش فنی برتر شروطی را در قرارداد می گنجاند که بسیار گزاف بوده و موجب می شود که قرارداد از مسیر انصاف خارج گردد. همان‌ طور که بیان شد قاعده لاضرر از جمله قواعد حقوقی است که خود بر مبنای انصاف و عدالت شکل گرفته است و اجرای احکام ضرری را بر نمی تابد. از این رو اعمال قاعده لاضرر در تمامی پرونده هایی که حکمی ضرری در آن ها موجود است، امکان پذیر بوده و به عبارتی قاعده لاضرر هم مبنایی برای صدور حکم در قراردادهای غیرمنصفانه است و هم خود بر مبنای انصاف شکل گرفته است.

گفتار سوم: قاعده غرور

یکی از قواعد معروف در باب ضمان، قاعده غرور است، فقهای امامیه قاعد غرور را درباب موجبات ضمان قهری ذکر نموده و آن را یکی از اسباب و موجبات ضمان قهری دانسته و در موارد بسیاری به ان استناد کرده‌اند. قاعده غرور از جمله قواعد فقهی است که بر مبنای انصاف و حمایت از شخص زیان دیده وضع گردیده است. بر این اساس در ادامه این مبحث ابتدا مفهوم غرور را تبین می نماییم و سپس به بررسی رابطه قاعده غرور با نظریه قراردادهای غیرمنصفانه خواهیم پرداخت.

بند اول: مفهوم غرور

غرور در لغت به معنی خدعه و نیرنگ است و «دارالغرور» یعنی دنیایی که با زیور و زینت خویش انسان را فریب می‌دهد. غرر در اصطلاح فقهی و حقوقی در دو معنی به کار رفته است: معنی اول خطری است که در حصول مورد عقد وجود دارد، مانند خطری که وجود و عدم در آن مساوی است یا کسی نمی داند آن را به دست می آورد یا نه؟ مانند پرنده در هوا، معاملات غرری ممنوع و باطلند. معنی دوم غرر عبارت است از وادار کردن دیگری به تصرف زیانبار مالی و جانی با آراستن ظاهر و اقناع او به گونه ای که خود با اراده و اختیار اقدام زیانبار را انجام دهد. مفهوم اخیر غرر موضوع بحث کنونی است و به غرور شهرت دارد.^[۵۹]

معنای اصطلاحی غرور از معنای لغوی آن جدا نیست . شیخ به نقل از نهایه تعریف فرموده: غرر آن چیزی است که ظاهری دارد که مشتری را فریب داده و باطنی پنهان و مجهول دارد. وی به نقل از ازهری می نویسد «بیع الغرر ماکان علی غیر عده ولاثقه» دقت در تعریف اول ما را متوجه این نکته می‌کند که «ما» موصول و عام است. به شمولش در بر می‌گیرد هر اقدام فریبنده ای را خواه فعل باشد یا کلام یا کتمان یا اخفاء.^[۶۰]

دکتر ابوالحسن محمدی غرر را چنین تعریف نموده است: عبارت است از آنکه بیع ثمن و عوض یا معوض در هر معامله ی معاوضی در معرض خطر باشد یعنی احتمال نابودی آن عرفا و عاده برود^[۶۱]

به طور ساده میتوان غرور را چنین تعریف کرد؛ هرگاه شخصی، دیگری را با قصد، فریب دهد و در نتیجه موجب خسارت مالی و جانی او گردد باید از عهده ی خسارت یا خسارت و ضررهای وارده بر شخص فریب خورده برآید.^[۶۲]

مراد از قاعده غرور آن است که اگر کسی در اثر اقدامات دیگری فریب خورده و در نتیجه متحمل ضرر و خسارت شده، می‌تواند برای جبران خسارت و ضررهای حاصله، به فریب دهنده که عنوان غار پیدا می‌کند رجوع نماید.

غرور موجب ضمان را به دو دسته تقسیم کرده‌اند: غرور قولی و غرور عملی، غرور قولی آن است که شخص غار با بیان عبارات و الفاظی که مشوق و برانگیزنده ی مغرور است او را به تصرفات زیانباری وادار سازد که هرگاه به طور متعارف، نتیجه ی اینگونه الفاظ و عبارات ورود ضرر به مغرور باشد، غار باید آن را جبران نماید. در غرور فعلی شخص فریب دهنده با انجام دادن عملی موجب مغرور شدن دیگری می شود.^[۶۳]

در ادامه بحث به رابطه قاعد غرور با قراردادهای غیرمنصفانه خواهیم پرداخت.

بند دوم: رابطه غرور با قراردادهای غیرمنصفانه

همان‌ طور که بیان شد قاعده غرور از جمله قواعد فقهی می‌باشد که بر اساس توجه به انصاف و حمایت از شخص فریب خورد به وجود آمده است. به همین منظور لازم دانستیم تا رابطه میان این قاعده و نظریه قراردادهای غیرمنصفانه را مورد بررسی قرار دهیم. به همین منظور ضمن بیان پرونده هایی در همین زمینه به شرح بحث می پردازیم.

در پرونده ای یک پیرمرد الکلی توسط خوانده تشویق می شود که خانه خود را با شرایط نامطلوبی واگذار کند. خواهان ادعا می‌کند در زمان انعقاد قرارداد فروش، یک پیرمرد (هفتاد و نه ساله) فاقد تحصیلات بوده که از الکلی بودن رنج می برده و از جهت بدنی و روانی ضعیف بوده است، بدون اینکه مشاوره صحیحی دریافت داشته باشد و ‌بنابرین‏ قادر نبوده از منافع خود دفاع کند و خوانده با توجه به ناتوانی های وی از وضعیت آسیب پذیر وی سوء استفاده کرده و قرارداد غیرمنصفانه و خلاف وجدانی را به وی تحمیل ‌کرده‌است.^[۶۴]

در پرونده اوانس علیه لیولین در یک قرارداد خصوصی دخالت کرده و مقرر نموده که دادگاه موظف است از طرف آسیب پذیر حمایت نماید. در این پرونده، سهمی از یک زمین که حدود ۱۷۰۰ پوند ارزش داشته است به مرد فقیری می‌رسد. مرد فقیر در مقابل ۲۰۰ پوند که به صورت نقد دریافت می‌کند آن سهم را به دیگری واگذار می‌کند. دادگاه اظهار داشت چنان چه کسی از وضعیت خاص طرف قرارداد خود مثل فقر، بی سوادی و یا کم هوشی سوء استفاده کرده و از این راه منتفع شود، دادگاه در این قرارداد دخالت می کند، زیرا طرف متضرر آزادانه عمل نکرده و در وضعیت برابری نسبت به طرف دیگر قرار نداشته است و در نتیجه قادر نبوده از منافع خود حمایت نماید.^[۶۵]

گفتار چهارم: قاعده نفی عسر و حرج

اخلاق جمع خُلق است. خُلق در لغت به معنی:عادت ،رویه،سجیه و… ترجمه شده است.(سازمان امور اداری و استخدامی کشوری،اخلاق کارگزاران،۱۳۷۷).

اخلاق عبارت است از رفتار ارتباطی پایدار مبتنی بر رعایت حقوق و منافع طرف ارتباط است.(قراملکی،۱۳۸۰: ۲۳) .

اخلاق مجموعه ای از صفات روحی و باطنی انسان تعریف می شود که به صورت اعمال و رفتاری که از خلقیات درونی انسان ناشی می شود،بروز ظاهری پیدا می‌کند و بدین سبب اخلاق را از طریق آثارش می توان تعریف کرد.(استوارت،۲۰۰۰: ۱۷۷)^[۸]

عموماً دامنه اخلاق را در حد رفتار های فردی تلقی می‌کنند،اما رفتارهای فردی وقتی که در سطح جامعه یا نهاد های اجتماعی تسری پیدا می‌کنند و شیوع می‌یابند به نوعی اخلاق جمعی یا اجتماعی بدل می شود که ریشه در فرهنگ آن جامعه می دواند که خود نوعی وجه غالب می‌یابد که جامعه را با آن می توان شناخت. (قراملکی،۱۳۸۸: ۶۲) .

اخلاق، به طور ساده و خلاصه، شامل شناخت صحیح از ناصحیح و آنگاه انجام صحیح و ترک ناصحیح است. تشخیص درست از غلط همیشه ساده نیست. بسیاری از دانشمندان علم اخلاق ادعا می‌کنند که با توجه به اصول اخلاقی در مقام عمل همیشه یک راهکار درست وجود دارد و برخی دیگر معتقدند که راهکار درست بستگی به موقعیت و شرایط دارد و تشخیص اینکه کدام راهکار درست است درنهایت به عهده خود فرد است.(ساکنی،۱۹۹۹: ۱۹۰)^[۹]

اخلاق یک اصطلاحی کلی است که برای اشاره به راه‌های گوناگون درک و بررسی چگونگی بهتر زیستن و یا به عبارتی اخلاقی بودن زندگی به کار می‌رود. اخلاق در مفهوم خاص خود، متضمن یک فعالیت فکری انتقادی است که به بررسی نظام‌مند زندگی و رفتار اخلاقی می‌پردازد. با بررسی و بازبینی اعمال خود می‌توانیم ‌در مورد آنچه باید انجام دهیم، قضاوت کنیم^[۱۰].

برای مثال، ممکن است یک پرستار چنین قضاوت کند که سقط جنین عملی نادرست است و نباید برای آن اقدام کرد. اما اینکه آیا باید به مخالفت وجدانی وی احترام گذاشته شود یا خیر، مستلزم بررسی انتقادی مبانی و اصولی است که پرستار ‌بر اساس آن قضاوت نموده است. همچنین لزم است توجیهات وی در حمایت از موضعی که اتخاذ نموده، مورد بررسی قرار گیرد. ریشه اخلاق را می‌توان در آثار متنفذ فیلسوفان یونان باستان، از جمله سقراط، افلاطون و ارسطو دنبال کرد. آثار این فیلسوفان به ویژه در ملاحظه ثبات اخلاقی به عنوان شاخه‌ای از پژوهش فلسفی بسیار مؤثر بودند. آنان در تلاش برای توضیح و توجیه عاقلانه و بی‌طرفانه عقاید، فرضیه‌ها و رفتارهایی بودند که مردم آن‌ ها را از لحاظ اخلاقی درست یا نادرست می‌دانستند. در نتیجه اخلاق به عنوان یک شیوه پژوهش فلسفی (مشهور به فلسفه اخلاقی) تکامل یافت که از مردم می‌خواست تا بپرسند چرا آن‌ ها فعل خاصی را درست یا نادرست می‌دانند؟ دلایل (توجیهات ) قضاوت آن ها چیست؟ آیا قضاوت‌های آن‌ ها صحیح است؟ این دیدگاه، دیدگاهی متنفذ باقی ماند و اگر چه موضوع جنجال برانگیزی طی دو دهه گذشته بوده، اما جریان قابل توجهی را در جنبش اصلی ادبیات اخلاقی حفظ نموده است (عباسی ودیگران،۱۳۸۹: ۱۲۷).

اخلاق، سه حوزه فرعی متمایز دارد؛ اخلاق توصیفی، اخلاق استدلالی و اخلاق هنجاری، اخلاق توصیفی به بررسی تجربی و توصیف ارزش‌ها و عقاید اخلاقی مردم می‌پردازد. اخلاق استدلالی مربوط به اخلاق است. برای مثال، به معانی اصطلاحات اخلاق همچون حقوق، تکالیف و غیره توجه دارد. اخلاق هنجاری به ایجاد موازین و معیارهای اخلاقی به وسیله تشخیص و تجویز برخی اصول و قواعد رفتاری و توسعه نظریه هایی برای توجیه هنجارها مرتبط است. اخلاق هنجاری شباهتی به اخلاق توصیفی و اخلاق استدلالی نداشته و ماهیتاً سنجشی و تکلیفی است. در اخلاق هنجاری، بحث بر سر این مسئله نیست که جهان چگونه است، بلکه ‌به این نکته می‌پردازد که چگونه باید باشد. در این جا هر سه حوزه فرعی اخلاق را برای شناخت و درک مسائل اخلاقی در پرستاری و مراقبت‌های بهداشتی مورد بررسی قرار می‌دهیم. (عباسی ودیگران،۱۳۸۹: ۱۴۳).

دروغ گفتن غلط است. روابط ما با یکدیگر، تنها در صورتی خوب است که این فرض وجود داشته باشد که آنچه ما به یکدیگر می‌گوییم، حقیقت دارد. اعتماد، در روابط انسانی و در زندگی عمومی ضروری است. یکی از فرزندانشان به آن‌ ها دروغ گفته است. به طور مشابه، اگر والدین به فرزندان خود دروغ بگویند، اطمینان و اعتماد فرزندان به آن ها خدشه دار می‌شود. معمولاً هنگامی که سیاستمداران اعتماد رأی دهندگان را از دست می‌دهند، در واقع انتخابات را از دست داده‌اند. اما آیا دروغ گفتن، همیشه غلط است؟ فرض کنید که یک آلمانی در جنگ جهانی دوم یک خانواده یهودی را در زیرزمین خانه‌اش پنهان کرده باشد. پلیس از او می‌پرسد: آیا هیچ یهودی این اطراف هست؟ و او پاسخ می‌دهد خیر. در این جا مشاهده می‌کنیم که این فرد برای حمایت از دیگران مجبور به دروغ گویی شده است. حال با این که ما می‌دانیم دروغ گفتن درست نیست، ولی می‌پذیریم که فرد مذبور تحت شرایط خاصی دروغ گفته است.

اخلاق درباره بایدها، نبایدها و اولویت‌های رفتاری است و همیشه درباره چیزی نیست که مطلقاً درست یا غلط، پذیرفته یا مردود، مطلوب یا نامطلوب است. اخلاق همچنین بهترین تصمیم در شرایط خاصی است، یعنی تعادل بین انجام کار خوب و ایجاد آسیب. ‌بنابرین‏، اخلاق درباره تنظیم اصولی است که ‌بر اساس آن ها تصمیم می‌گیریم . ما این اصول اخلاقی را ‌در مورد تحولات پیچیده و مهیجی که به سرعت در علم زیست‌شناسی و زیست پزشکی در حال رخ دادن است، به کار می‌بریم.

درک رابطه بین حقوق و اخلاق مهم است. اخلاق، بینائی را تشکیل می‌دهد که حقوق بر مبنای آن ساخته می‌شود، اما تمام اخلاق در حقوق گنجانده نشده است. قتل، خطا و خلاف قانون است و شخصی که مرتکب قتل شود، مجازات می‌شود. در اینجا، اصل اخلاقی ارزشمندی که همان حق بر حیات است، در حقوق گنجانده شده است. اما، حقوق می‌پذیرد که اگر تحت شرایط خاصی فرد مجبور به قتل دیگری شود، مجازات او تعدیل گردد. جاده‌ای را که بر روی آن رانندگی می‌کنیم در نظر بگیرید. اگر ما شخصاً یک طرف جاده را برای رانندگی انتخاب کنیم، خطر جدی آسیب و یا حتی مرگ ممکن است خود ما و دیگران را تهدید کند. لذا قانون تصمیم می‌گیرد که ما در طرف راست یا چپ رانندگی کنیم. قانون همچنین در جایی که بین اشخاص درباره منافع دیگران، اختلاف نظر وجود داشته باشد، دخالت می‌کند.

دادگاه‌ها اغلب ناچارند هنگام جدایی یک زوج، تصمیم بگیرند که حق حضانت اطفال، با کدامیک از والدین باشد. ممکن است والدین و پزشکان درباره نوع درمان پزشکی کودک اختلاف نظر داشته باشند. برای جلوگیری از وقوع چنین مواردی از دادگاه‌ها خواسته می‌شود که اصول اخلاقی را در هر مورد بررسی نموده، آنچه را قانون می‌گوید. مشخص کرده و آنچه را بیش از همه به نفع کودک حکم نمایند.

۱٫ افزایش سرچ^[۶۰] سایت در گوگل

۲٫ افزایش رتبه صفحه^[۶۱] در گوگل

۳٫ ترقی رتبه سایت در الکسا^[۶۲]

آنچه که در افزایش سرچ سایت درگوگل کمک می‌کند، در درجه اول با ثبت لینک سایت در وبلاگ‌ها، وب سایت‌ها و دایرکتوری‌های ثبت لینک، که خود دارنده رتبه بالا هستند میسر می‌شود. اما به دلیل پرداخت هزینه های گزاف توسط برخی سایت‌ها و خرید رتبه بالا، این فاکتور را نمی‌توان از عوامل مؤثر در بالا بردن رتبه در گوگل به حساب آورد. در این میان وب سایت‌هایی هستند که دارای رتبه بالا از گوگل می‌باشند ولی در هنگام سرچ در جستجوهای برتر گوگل ظاهر نمی‌شوند. در چنین مواردی به احتمال زیاد، این سایت‌ها فقط روش ثبت لینک را برای به دست آوردن جستجوی برتر گوگل مد نظر قرار داده‌اند و به عوامل دیگر اهمیت نداده‌اند. ‌بنابرین‏ می‌توان نتیجه گرفت که افزایش رتبه صفحه به تنهایی نمی‌تواند در به دست آوردن یک نتیجه ایدآل در زمینه جستجوی گوگل مؤثر باشد (درویش، ۱۳۹۲).

رتبه بندی در گوگل چیست؟

در لغت به معنی رتبه‌ی صفحه و در وب به همین معنی، یعنی رتبه‌ی یک صفحه یا وبلاگ و یا سایت در جوستجوگرها است.

رتبه صفحه گوگل الگوریتمی است که به تجزیه و تحلیل یک لینک می‌پردازد و توسط موتور جستجوی گوگل مورد استفاده قرار می‌گیرد و یک مقدار عددی در بازه ۱ تا ۱۰ به هر عضو از مجموعه اسناد لینک دار^[۶۳] اختصاص می‌دهد. فرمول محاسبه آن که پیج و برین طراحی کردند،به صورت زیر است:

PR(A) = (1-d) + d (PR(T1)/C(T1) + … + PR(Tn)/C(Tn))

در این فرمول PRA پیج رنک صفحه مورد نظر، PRti پیج رنک صفحه لینک دهنده، c تعداد لینک‌های خروجی از صفحه لینک دهنده و d ضریب کاهش می‌باشد.

عوامل مؤثر در افزایش رتبه درگوگل:

عوامل رتبه بندی زیر، اهمیت بسیاری ‌در رتبه گوگل به دست آورده‌اند: (درویش، ۱۳۹۲)

• • سرعت سایت: سرعت سایت یکی از عوامل رتبه بندی رسمی است که گوگل به آن اهمیت زیادی می‌دهد. با وجود این، هنوز تعداد زیادی از سایت‌ها هستند که ‌به این عامل اهمیت نمی‌دهند. این سایت‌ها عکس‌های بزرگ بارگذاری می‌کنند در جایی که هیچ نیازی ‌به این عکس‌ها نیست، یا در آمیختن این عکس‌ها با مدیاهای قوی، که وقت زیادی برای بارگذاری می‌گیرند. به خصوص ‌در مورد گوشی‌های موبایل، گوگل سایت‌هایی را ترجیح می‌دهد که سریع‌تر بارگذاری می‌شوند.

• • قابلیت استفاده: یکی از عوامل مستقیم رتبه بندی گوگل قابلیت استفاده سایت می‌باشد. تجربه کاربران که توسط ارزیاب‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد و به طور خودکار به وسیله الگوریتم‌ها اندازه گیری می‌شوند به عنوان یکی از عوامل مهم در رتبه بندی گوگل معرفی می‌شود.

• • لینک‌های خروجی: این روزها یکی از توصیه های سئو برای بهینه سازی استفاده از لینک‌های خروجی است. لینک‌های خروجی به لینک‌هایی گفته می‌شود که از داخل یک صفحه به دامین های دیگری برقرار می‌شود.

• • استفاده از Google+1: با راه اندازی googl+1 ، هر رأی‌ ۱+ به عنوان یک فاکتور رتبه بندی به حساب می‌آید.

• • خوانایی: در حال حاضر سطح خوانایی محتویات سایت شما توسط گوگل ارزیابی می‌شود. اگر وب سایت شما برای عموم است، استفاده از اصطلاحات فنی مخاطبان را گیج می‌کند، ‌بنابرین‏ ممکن است گوگل ، رتبه سایت شما را به علت ناخوانایی (ناهماهنگی) بین اصطلاحات به کار برده شده در محتویات سایت و نوع (هویت) سایت، کاهش دهد.

• • متن جایگزین تصاویر: به متنی گفته می‌شود که برای توضیح تصاویر روی وب سایت شما اضافه می‌شود. این به موتورهای جستجو کمک می‌کند تا بدانند چه تصاویری روی وب سایت هستند.

• • (CTR): تعداد افرادی که روی سایت شما از طریق گوگل کلیک کنند، می‌تواند اثر مثبتی روی سئو سایت داشته باشند. برای اینکه سایت کلیک شود از برچسب‌های توصیف و عنوان استفاده شود.

• • سن صفحه: به عنوان مثال مشخص کردن تاریخ روی یک مقاله، یک عامل مستقیم در بالا بردن رتبه محسوب نمی‌شود ولی تاثیر عظیمی روی CTR خواهد داشت. مقاله های قدیمی‌تر کمتر به نظر می‌آید که کلیک شوند.

• • استفاده از کلمات کلیدی در برچسب‌های عنوان: یکی از مهم‌ترین عوامل بدون در نظر گرفتن چشم انداز رقابتی، عنوان صفحه می‌باشد که برای بهترین نتیجه، باید مطابق با محتوا در صفحه باشد. هر چه کلمات کلیدی در عنوان بیشتر استفاده شوند، مسلماًً این عامل کمتر مؤثر خواهد بود. ‌بنابرین‏ انتخاب عنوان مناسب بسیار مهم است. قرار دادن کلمه کلیدی مورد نظر در برچسب عنوان صفحات وب، باعث افزایش رتبه آن صفحه می‌شود. در برخی موارد جابه‌جایی کلمات در عنوان تأثیر بسیار زیادی در افزایش رنکینگ صفحه برای کلمه کلیدی مورد خواهد داشت.

• • افزایش محبوبیت لینک :محبوبیت لینک برمی گردد به تعداد لینک‌های ورودی موجود. محبوبیت لینک بر اساس شمارش کلی لینک‌ها از تمام سایت‌ها می‌باشد.

• • استفاده از واژه های کلیدی در متن صفحه وب: استفاده از عبارات و کلمات کلیدی مرتبط با واژه اصلی درون محتوای صفحه وب نقش مهمی در افزایش رتبه برای آن کلمه کلیدی دارند. البته تکرار کلمات کلیدی و پر کردن محتویات صفحه با کلمه کلیدی مورد نظر، توصیه نمی‌شود و این کار ممکن است که از دید موتور جستجو، تقلب محسوب شود.

• • تجزیه و تحلیل موضوع ( میزان ارتباط محتویات صفحه به کلمات کلیدی مورد نظر): استفاده از کلمات کلیدی مترادف با کلمه اصلی مورد نظر درون محتویات صفحه یکی از عوامل مؤثر در تعیین رتبه صفحه برای کلمه کلیدی اصلی می‌باشد و همچنین باعث افزایش رتبه صفحه، برای عبارات کلیدی چند کلمه‌ای که مرتبط با واژه اصلی می‌باشند، می‌شود.

• • استفاده از کلمات کلیدی در برچسب (H1)^[64]: استفاده از واژه های کلیدی مرتبط درون برچسب H1 دومین عامل مهم درون صفحه‌ای است که در تعیین رنکینگ صفحه وب برای واژه کلیدی اصلی به کار می‌رود.

• • استفاده از کلمات کلیدی در نام دامنه^[۶۵] : استفاده از کلمات کلیدی در نام دامنه ، تنها زمانی مفید خواهند بود که توسط علامت – از همدیگر جدا شده باشند. افزایش تعداد – در نام دامنه، باعث کاهش اعتبار دومین شده و ‌بنابرین‏ از به کار بردن دومین‌های بیش از ۳ کلمه خودداری شود.

• استفاده از کلمات کلیدی در یوآرال صفحه: قرار دادن کلمات کلیدی در یوآرال صفحه می‌تواند باعث افزایش CTR شود ولی تأثیر چندانی در افزایش رنکینگ صفحه نخواهد داشت. واژه هایی که در یوآرال صفحه قرار می‌گیرند، در صفحه تنایج جستحو گوگل با فونت درشت نمایش داده می‌شوند که این امر به افزایش تعداد کلیک و CTR کمک خواهد کرد.

رتبه صفحه چیست؟

همه فقها بر نحوه رجوع قولی و فعلی اتفاق نظر دارند. ^[۱۳۹]

مادّه ۱۱۴۹ قانون مدنى می‌گوید: «رجوع در طلاق به هر لفظ یا فعلى حاصل مى‌شود که دلالت بر رجوع کند، مشروط بر اینکه مقرون به قصد رجوع باشد».

مبحث سوم: اشتباه در عدد طلاق

یکی از موارد مشترک بین دو مذهب در مبحث طلاق بائن، اشتباه در عدد طلاق، برای تعیین طلاق ثلاثه است. همه فقهای مذاهب اسلامی در صورت شک در تعداد طلاقی که واقع شده است، بنا را بر اقل می‌گذارند.^[۱۴۰]

مبحث چهارم: عده

عدّه، به کسر عین و فتح دال مشدّد، اسم مصدر اعتداد و گرفته شده از ریشه عدد است. و در اصطلاح فقهى عبارت است از مدّتى که زن آزاد پس از جدائى از شوهر یا کسى که اشتباها با او نزدیکى کرده در حالت انتظار است؛ حال فرق نمى‌کند علّت جدائى طلاق باشد یا فسخ نکاح یا موت یا بذل مدّت و یا انقضاى آن. و علت نگهداشتن عدّه براى زنى که رابطه زوجیّت او منحل شده، جلوگیرى از اختلاط نسب است. منظور از انتظار، معادل واژۀ تربّص است که در قرآن مجید در خصوص عدّه زنان بدان تعبیر شده است (وَ الْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَهَ قُرُوءٍ)^[۱۴۱] و به انتظار ازدواج مجدّد و یا پاک شدن رحم تفسیر نموده‌اند.^[۱۴۲]

اهل سنت نیز در تعریف عده با عباراتی مشابه، گفته‌اند که عده مدتی است است که زن پس از جدایی از زوج، نمی‌تواند ازدواج نماید.^[۱۴۳]

ماده۱۱۵۰ قانون مدنی در تعریف عده می‌گوید: «عده عبارت است از مدتی که تا انقضای آن زنی که عقد نکاح او منحل شده است نمی‌تواند شوهر دیگر اختیار کند».

گفتار اول: وجوب عده

وجوب عده طلاق نیز از موارد اتفاقی بین مذاهب است. استناد ایشان در تعلیل وجوب عده آیه (وَالْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَهَ قُرُوءٍ) ^[۱۴۴] است. ^[۱۴۵]

گفتار دوم: مدت عده

عده زن مطلقه غیر مدخوله و زنی که با همسر خود خلوت نکرده باشد، عده ندارد. آقای مغنیه می‌گوید:

«اتفقوا على ان المطلقه قبل الدخول و الخلوه لا عده علیها»^[۱۴۶]

ماده ۱۱۵۵ می‌گوید: «زنی که بین او و شوهر خود نزدیکی واقع نشده و همچنین زن یائسه نه عده طلاق دارد و نه عده فسخ نکاح ولی عده وفات در هر مورد باید رعایت شود».

و اما ‌در مورد شرایط عده زوجه مدخوله موارد اشتراکی دو مذهب در این موضوع به شرح ذیل است:

در تعریفی کلی زوجه مدخوله عده دارد. اگر زوجه حامله باشد، تاریخ وضع حمل وی، زمان پایان عده است.^[۱۴۷]

ماده۱۱۵۳ قانون مدنی می‌گوید: «عده طلاق و فسخ نکاح و بذل مدت و انقضا آن ‌در مورد زن حامله تا وضع حمل است».

اگر زوجه بالغ باشد و حیض نبیند و یا دارای عادت مضطربه باشد، سه ماه هلالی عده نگه می‌دارد.

اگر زوجه بالای ۹ سال قمری و غیر حامل و حائض باشد، سه طهر عده نگه می‌دارد.^[۱۴۸]

ماده۱۱۵۱ قانون مدنی می‌گوید: «عده طلاق و عده فسخ نکاح سه طهر است مگر اینکه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند که در این صورت عده او سه ماه است».

عده وفات نیز به مدت ۴ماه و ۱۰روز است.^{[۱۴۹][۱۵۰]}

ماده۱۱۵۴ قانون مدنی می‌گوید: «عده وفات چه در دائم و چه در منقطع در هر حال چهار ماه و ده روز است».

فصل چهارم: افتراقات مبحث طلاق

مقدمه

در این فصل به بررسی در خصوص اختلافاتی که بین دو مذهب امامیه و حنفیه در موضوع طلاق، وجود دارد. پرداخته می‌شود. در این فصل سعی بر این است تا با ارائه گزارشی از این موارد اختلافی، حدود و ثغور آن مشخص تا در موارد لزوم سعی در بررسی تطبیقی و تقریب بین دو مذهب گردد.

مبحث اول: شرایط طالق

در این مبحث در خصوص شرط اختیار و قصد طالق و نیز نقش ولی در طلاق بالغ فاسدالعقل بحث و موارد اختلافی ذکر خواهد شد.

گفتار اول: اختیار

فقه امامیه اختیار را از شرایط لازم و اساسی صحت ایقاع طلاق می‌دانند. قانون مدنی به پیروی از فقه در ماده۱۱۳۶ بر این موضوع تأکید دارد و می‌گوید: «طلاق دهنده باید بالغ و عادل و قاصد و مختار باشد».

‌بنابرین‏ چهارمین شرطى که در مادّۀ ۱۱۳۶ ق. م. براى طلاق دهنده ذکر شده اختیار است. در بطلان طلاقى که از روى اکراه واقع شده باشد، میان فقهاء اختلافى وجود نداشته و همه بر این مسأله اتّفاق نظر دارند. علاوه بر اجماع مذکور، نصوص وارده به طور عموم و خصوص نیز مؤیّد این مسأله مى‌باشند.^[۱۵۱]

اما اکثریت فقهای حنفی طلاق مکره را صحیح و نافذ می‌دانند.^[۱۵۲]

گفتار دوم: قصد

منظور از این شرط آن است که شخص طلاق دهنده در ایقاعصیغۀ طلاق قاصد باشد. به عبارت دیگر، بداند که چه مى‌گوید و بر معنى و مفهوم واقعى عباراتى که تلفّظ مى‌کند وقوف کامل داشته باشد. تنها به نحوۀ تلفّظ اکتفا نکرده و در اجراى صیغه جدّى، و از نتایج و آثار آن آگاه باشد. ‌بنابرین‏ اگر به صورت هزل و یا شوخی و بدون قصد صیغه طلاق را جاری کند، منعقد نمی‌شود.

شرط سوم ماده ۱۳۳۶ قانون مدنی نیز بر این امر تأکید دارد.

فقهای امامیه بر این موضوع اتفاق نظر دارند و قصد را از شرایط اصلی صحت ایقاع طلاق می‌دانند.^[۱۵۳]

اما مذهب حنفیه اجرای صیغه طلاق را حتی به صورت هزل موجب صحت ایقاع طلاق می‌داند. بنابریان اگر صیغه طلاق حتی به صورت هزل جاری شود، صحیح است.^[۱۵۴]

گفتار سوم: طلاق بالغ مجنون

در خصوص طلاق شخص بالغ فاسد العقل، امامیه قائل به صحت طلاق ولی هستند. یعنی ولی می‌تواند با رعایت مصلحت از طرف مجنون صیغه طلاق را اجرا نماید.^[۱۵۵]

ماده۱۱۳۷ می‌گوید: «ولی مجنون دائمی می‌تواند در صورت مصلحت مولی علیه زن او را طلاق دهد.

ولی مذهب حنفیه با این موضوع مخالف هستند و طلاق بالغ فاسد العقل را از وظایف حاکم اسلامی می‌دانند».^[۱۵۶]

در استدلال این موضوع به روایات وارده استناد می‌کنند. از جمله روایتی که در این باره وارد شده است می‌فرماید: «حدثنا أبو بکر قال حدثنا أبو داود الطیالسی عن هارون قال : سألت ابن سیرین عن طلاق المجنون فقال: لیس بشیء والسلطان ینظر فیه یسأل البینه أنه طلق فیبصر یمینه».^[۱۵۷]

مبحث دوم: شرایط مطلقه

یکی از موارد اختلافی بین دو مذهب، در طلاق زوجه بالغ مدخوله غیر حامل که غیر طاهر و یا در طهر مواقعه است. مذهب امامیه چنین طلاقی را باطل می‌داند.ذولی بر طبق مذهب حنفیه نهی برای تحریم است نه فساد. ‌بنابرین‏ چنین طلاقی صحیح است.^[۱۵۸]

مبحث سوم: صیغه طلاق

در فقه امامی برای اجرای صیغه طلاق، کاربرد الفاظ خاص آن ضروری است. ‌بنابرین‏ صرف قصد و بدون لفظ، و یا کتابت و اشاره و یا به غیر عربی باقدرت بر اجرای آن به عربی، و نیز حلف و یمین و عهد و غیره منعقد نمی‌شود.

آنچه که به ‌عنوان صیغۀ طلاق منصوصا یا از طریق اجماع بما رسیده و طلاق با آن واقع مى‌شود، عبارت است از: «انت طالق»؛ «هذه طالق»؛ «فلانه طالق»؛ «زوجتى طالق» و یا آنکه هر عبارت یا جمله و لفظى که تعیین کنندۀ زوجه بوده و قبل از کلمه «طالق» بیاید.^[۱۵۹]

ماده۱۱۳۴ می‌گوید: «طلاق باید بصیغه طلاق و در حضور لااقل دو نفر مرد عادل که طلاق را بشنوند واقع گردد».