۱-۴-هدف اصلی :

۱-۴-۱-اهداف فرعی:

۱-۵-فرضیه اصلی :

خصوصیات شخصیتی کارکنان(ویژگی های فردی) در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان اثرگذار است.

خصوصیات سازمانی در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان اثرگذار است.

تاثیر کلیه عوامل مؤثر در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان یکسان است.

۱-۵-۱-فرضیات فرعی:

۱٫ ادراک بی عدالتی در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان اثرگذار است.

۲٫ بی تفاوتی درونی در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان اثرگذار است.

۳٫عدم شناخت نیازهای فردی از سوی کارکنان در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان اثرگذار است

۱٫ ضعف نظام مدیریت منابع انسانی در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان اثرگذار است.

۲٫ وجود ضعف های ساختاری در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان اثرگذار است.

۳٫ضعف مهارت‌های مدیریتی در شکل گیری بی تفاوتی سازمانی در دانشگاه کاشان اثرگذار است.

۱-۶-روش تجزیه و تحلیل اطلاعات و آزمون فرضیه‌ها

۱-۶-۱-روش تحقیق

از آن­جا که هدف از این تحقیق، توصیف شرایط و پدیده‌های مورد بررسی، به منظور شناخت بیشتر شرایط موجود و یاری رساندن به فرایند تصمیم گیری می‌باشد، این تحقیق را ‌بر اساس چگونگی به دست آوردن داده های مورد نظر می توان در زمره تحقیق توصیفی به شمار آورد، و چون داده های مورد نظر از طریق نمونه گیری از جامعه، برای بررسی توزیع ویژگی­های جامعه آماری انجام می شود این تحقیق از شاخه پیمایشی(زمینه یابی)^[۱]۱ بوده که به شیوه مقطعی^[۲]۲ صورت می­پذیرد. این تحقیق همبستگی است، زیرا تحقیقات همبستگی شامل کلیه تحقیقاتی می‌شوند که در آن ها سعی می شود رابطه بین متغیرهای مختلف با بهره گرفتن از ضریب همبستگی کشف یا تعیین شود (دلاور، ۱۳۸۰).

۱-۷-روش گردآوری اطلاعات

۱)کتابخانه ای :که شامل اسناد ‌و مدارک آمارنامه های رسمی و ژورنال های دیجیتالی می‌باشد .

۲)می‌دانی:که شامل پرسشنامه می‌باشد .

روش گردآوری اطلاعات پژوهش از نوع کتابخانه ­ای و می‌دانی می‌باشد که در مرحله اول پژوهش به صورت کتابخانه ­ای می‌باشد . در مرحله دوم پژوهش با بهره گرفتن از پرسشنامه برای بررسی مؤلفه‌ ها مورد بررسی قرار خواهد گرفت

۱-۷-۱-روش تجزیه و تحلیل اطلاعات

پس از جمع‌ آوری اطلاعات از طریق پرسش­نامه و طبقه بندی آن ها ،‌جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات ،از روش­های مختلف آماری استفاده می­ شود. روش­های آماری مورد استفاده در این تحقیق شامل فنون آمار توصیفی (شامل جداول فراوانی ، مقیاس لیکرت و …) و فنون آمار استنباطی شامل همبستگی است. نرم افزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها نیز SPSS است .

۱-۸-قلمرو زمانی تحقیق

این پژوهش از زمان تصویب آغاز شده و ۶ ماه پس از آن خاتمه می‌یابد.

۱-۹-قلمرو مکانی تحقیق

در این تحقیق دانشگاه ها و مؤسسه‌ های آموزش عالی شهرستان کاشان به عنوان مطالعه موردی برای پژوهش رابطه بین خصوصیات شخصی و سازمانی در بی تفاوتی کارکنان در نظر گرفته شده است.

۱-۱۰-تعاریف نظری و عملیاتی واژه ها

۱-۱۱- ۱)تعاریف نظری

بی تفاوتی سازمانی: حالتی را که وقوع یا عدم وقوع پدیده‌های پیرامونی و مشخصاً تحقق یا عدم تحقق اهداف سازمان و یا موفقیت و شکست سازمان برای یک یا گروهی از اعضا تفاوت نکند را «بی تفاوتی سازمانی» نامیده اند.

۱-۱۱-۲) تعاریف عملیاتی واژه ها

ادراک بی عدالتی : عبارتند از میانگین نمره­ای که از سوالات۱ الی۵ بی تفاوتی سازمانی توسط آزمودنی ها کسب می­گردد حداقل آن ۶ و حداکثر نمره آن ۲۱ می‌باشد.

بی تفاوتی درونی : عبارتند از میانگین نمره­ای که از سوالات۶ الی۹ بی تفاوتی سازمانی توسط آزمودنی ها کسب می­گردد حداقل آن ۷ و حداکثر نمره آن ۱۹ می‌باشد.

عدم شناخت نیازهای فردی: عبارتند از میانگین نمره­ای که از سوالات۱۰ الی۱۲ بی تفاوتی سازمانی توسط آزمودنی ها کسب می­گردد حداقل آن ۳ و حداکثر نمره آن ۱۳ می‌باشد.

ضعف نظام مدیریت منابع انسانی: عبارتند از میانگین نمره­ای که از سوالات۱۳ الی۱۶ بی تفاوتی سازمانی توسط آزمودنی ها کسب می­گردد حداقل آن ۴ و حداکثر نمره آن ۱۶ می‌باشد.

وجود ضعف­های ساختاری: عبارتند از میانگین نمره­ای که از سوالات۱۷ الی۱۹ بی تفاوتی سازمانی توسط آزمودنی ها کسب می­گردد حداقل آن ۵ و حداکثر نمره آن ۱۳ می‌باشد.

ضعف مهارت‌های مدیریتی: عبارتند از میانگین نمره­ای که از سوالات۲۰ الی۲۸بی تفاوتی سازمانی توسط آزمودنی ها کسب می­گردد حداقل آن ۳ و حداکثر نمره آن ۱۵ می‌باشد.

بی تفاوتی سازمانی: عبارتند از میانگین نمره­ای که از سوالات۱ الی۲۸پرسشنامه بی تفاوتی سازمانی توسط آزمودنی ها کسب می­گردد. حداقل آن ۲۸ و حداکثر نمره آن ۷۱ می‌باشد

فصل دوم

پیشینه تحقیق

۲-۱-مفهوم پدیده بی تفاوتی :

روانشناسان حالتی را که شخص پس از ناکامی طولانی، امید تحقق هدف یا هدف­های خود در یک وضعیت به خصوص را از دست می­دهد و می­خواهد که از واقعیت و منشاء ناکامی خود کناره بگیرد، تسلیم، لاقیدی، کناره گرفتن و یا بی ­تفاوتی می­گویند از نظر آنه ، ناکامی خود نتیجه بی­حاصل ماندن تلاش­ های فرد در راه حصول به هدف به دلیل مواجه شدن با موانع یا موانع و عدم توفیق در تعدیل و یا جایگزینی هدف یا اهداف است.

در دنیای سازمان این پدیده ویژگی افرادی است که به مشاغل کسل کننده و تکراری اشتغال دارند و در محیط کار خود ‌به این واقعیت تسلیم می­شوند که چندان امیدی برای بهبود و پیشرفت وجود ندارد. اصولاً ‌به این حالت روانی – رفتاری مشخص ، بی ­تفاوتی فرد می­گویند و آن را نتیجه محرومیت فرد و نشانه وجود مشکل در محیط کار می­دانند.

کار بری استرمن^[۲۷۱] و جوئل لوبار (۱۹۶۲) و دیگران کارایی بالای آموزش بتا و همچنین فعالیت ای ای جی ریتم حسی، حرکتی (SMR) را نشان داد (استرمن و کلنت^[۲۷۲]، ۱۹۶۲). این آموزش در درمان صرع به کار رفت (استرمن و فریر^[۲۷۳]، ۱۹۷۲؛ استرمن، ۲۰۰۰). و سپس برای درمان اختلال نارسایی توجه و اختلال تکانشگری استفاده شد (لوسکو، ۲۰۰۱). SMR یک فعالیت منظم بین ۱۲ تا ۱۶ هرتز است که می‌تواند در یک منطقه مغزی که نزدیک به کرتکس حسی حرکتی است دیده شود. این موج هنگام حالات هشیاری دیده شده است و شبیه به خیزک های امواج مغزی مشاهده شده در مرحله دوم خواب است. برای مثال استرمن نشان داد که میمونه و گربه هایی که تحت آموزش SMR بودند آستانه های بالاتری را هنگام دریافت داروهای تشنج آور پیدا کرده بودند. این مطالعات نشان داد که SMR با فرایند بازداری در سیستم حرکتی ارتباط دارد و ‌بنابرین‏ افزایش SMR از طریق شرطی سازی عامل توانایی کنترل تشنج و حملات صرع را کاهش می‌دهد (لوبار و همکاران، ۲۰۰۷)

۲-۶-۳-۳ انواع فیدبک در نوروفیدبک

هدف نوروفیدبک آن است که به فرد آموزش دهد تا از حالات خاص برانگیختگی قشری خود آگاهی یابد و چگونگی فعال سازی ارادی آن حالات را بیاموزد. به عنوان مثال در خلال آموزش نوروفیدبک ای ای جی ثبت می شود و مؤلفه‌ های فرکانسی مرتبط استخراج شده و با بهره گرفتن از یک مدار فیدبکی آنلاین به صورت اطلاعات شنیداری و دیداری به فرد فیدبک داده می شود. در این چارچوب هر مؤلفه‌ فرکانسی را می توان به صورت مجزا ارائه کرد. مثلا برحسب اندازه یک نوار در چنین شرایطی تکلیف فرد این است که اندازه نوار فرکانسی آموزشی را افزایش و همزمان اندازه نواری را که معرف فرکانس های بازدارنده است را کاهش دهد. برای نیل ‌به این هدف می توان آهنگی را به صدا در آورد و از نمادی استفاده کرد که نشانه نمره کسب شده باشد با این هدف که تا حد ممکن نمرات بیشتری کسب کند (ورنون و همکاران، ۲۰۰۴). فیدبک دیداری در قالب طرح ها و بازی‌های مختلف ارائه می شود. یک مثال از فیدبک های شنیداری- دیداری بلزی قایق است. در این بازی ۳ قایق به مراجع نشان داده می سود و از فرد خاوسته می شود تا قایق وسط را از دو قایق دیگر جلوتر رانده و برنده شود. قایق وسطی زمانی حرکت می‌کند که فرد شرایط خواسته شده را حفظ کند. مثلا در آموزش بتا، قایق وسط مرتبط با بتا را در ۸۰ درصد از موارد بالاتر از آستانه و سه موج دلتا، تتا و بتای بلند را در ۲۰ درصد مواقع پایین تر از حد آستانه نگه دارد، قایق وسطی شروع به حرکت می‌کند. در غیر اینصورت بسته به مقادیر غیر بتا، یکی از دو قایق دیگر حرکت خواهد کرد. در آموزش های حالات دیگر مثل آموزش آلفا- تتا فرد با چشمان بسته فقط به صدا گوش می‌کند و فیدبک شنیداری است. پژوهش‌هایی که مستقیما به بررسی اثرات بالقوه نوع فیدبک در نوروفیدبک پرداخته شده باشند در دسترس نیست ولی در مجموع به نظر می‌رسد که ارئه هر دو فیدبک شنیداری و دیداری می‌تواند موثرترین شیوه مطلع کردن آزمودنی از حالات ای ای جی او باشد. با این حال ارزیابی جامع اثر نوع فیدبک بر شاخص های پیامد درمان می‌تواند مؤثر باشد (ورنون و همکاران، ۲۰۰۴؛ به نقل از یعقوبی، ۱۳۸۵).

۲-۶-۳-۴ تعداد جلسات نوروفیدبک

با توجه به اینکه در آموزش نوروفیدبک عامل فردی سازی بسیار مؤثر است، لذا هیچ شیوه تضمین شده ای برای ترسیم روند پیشرفت درمان وجود ندارد. بعضی از آزمودنی‌ها پس از چند جلسه، بلافاصله پیشرفت را نشان می‌دهند، در حالی که دیگران ممکن است به جلسات بیشتری نیاز داشته باشند. لذا صبوری در این آموزش ارزشمند است (کولورا^[۲۷۴]، ۲۰۰۴). از آنجا که اثربخشی نوروفیدبک بر اساس فرایند یادگیری و شرطی سازی عامل است، طول دوره درمان معمولا بلند مدت می‌باشد. به ویژه که نوروفیدبک با مغز و شرطی سازی و ایجاد تغییر در یادگیریهای مغزی سروکار دارد که همین امر طول دوره درمان را طولانی تر می‌سازد (هاموند، ۲۰۰۶). این روش یک فرایند یادگیری طولانی مدت است لذا نتایج آن طی زمان مشاهده می‌شوند. در اکثر موارد پیشرفت اولیه می‌تواند حدود جلسه هفتم مشاهده شود. اهداف آموزشی اولیه ممکن است حدود جلسه ۱۵ مشاهده شود. اما جهت تثبیت تاثیرات و شکل گیری یادگیری اساسی در مغز و رسیدن به مرحله ای که این یادگیری به شکل عملکرد خودکار در مغز دربیاید به حدود ۲۰ تا ۱۰۰ جلسه آموزش مداوم نیاز است (لیب^[۲۷۵]، ۲۰۰۴). در مراحل اولیه یادگیری تعداد جلسات باید در ۲ یا ۳ و یا حتی بیشتر در هفته تنظیم شود، بعد از آغاز تحکیم تعداد جلسات در هفته می‌تواند کاهش یابد (لوبار، ۲۰۰۳). چن و همکاران (۲۰۰۴) با به کار گیری ۴۰ جلسه نوروفیدبک در درمان اختلال ADHD و انجام آزمون عملکرد پیوسته IVA در پیش از درمان، جلسه ۲۰ و جلسه ۴۰ ، نتیجه گیری کرد که ادامه درمان از ۲۰ به جلسه اثرات معناداری در افزایش نمرات کنترل پاسخ آزمون آیوا دارد.

۲-۷ ادبیات پژوهشی

۲-۷-۱ پژوهش های خارج از کشور

۲-۷-۱-۱ تحقیقات مرتبط با انجام نوروفیدبک در کاهش نشانه های نقص توجه/بیش فعالی

ارجاع به پلیس علمی(برای کشف جرایم از طریق انگشت­نگاری، تن­آزمونی و…).

رجوع به کارشناس برای بررسی شخصیّت متّهم و انگیزه­ های جرم (مانند رجوع به روان­شناسی جنایی، کارشناس جرم شناس، جامعه شناس و روانکاو).

از دیگر موارد ارجاع به کارشناس در امور کیفری، ارائه­ گواهی پزشکی برای ترک خدمت و تعیین میزان تقصیر است .

­

فصل دوم:

مبانی رجوع به خبره (کارشناس)

در این فصل مبانی رجوع به خبره بیان می­ شود که عبارتند از: آیات، سنت

(شامل روایات ‌و سیره­ی عملی)، عقل و بنای عقلاء.

معمولاً در حل و فصل دعاوی، در مواردی که موضوع تخصّصی و فنّی است به خبره و کارشناس متخصّص در همان موضوع رجوع می­ شود؛ زیرا دادگاه­ها مکلف به احقاق حق بوده و از آن­جا که امر به شیء، امر به مقدمات آن نیز هست، دادگاه می ­تواند از کارشناس جهت روشن شدن حقیقت (به عنوان مقدمه­ی احقاق حق) بهره گیرد.

نظریه_­ی کارشناسی معتبر نه تنها در دعاوی، بلکه در تمام ابواب فقهی (مانند تعیین ارش، تشخیص عیب، قبله، ضرر روزه، تخمین زکوه و …) مورد استفاده واقع شده است.

حال باید دانست استناد به نظر خبره بر چه اساسی صورت ‌می‌گیرد. به عبارت دیگر مبنای عقلی و شرعی رجوع به خبره چیست؟ آیا علاوه بر وجود مبنای عقلی (بر فرض ثبوت)، مبنای شرعی هم وجود دارد تا رجوع به خبره نیز امری شرعی تلقی شود؟

مبانی رجوع به خبره عبارتند از:

مبحث اول: آیات

آیات ارشاد به حکم عقل (در رجوع جاهل به خبره):

۱-«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاَّ رِجالاً نُوحی‏ إِلَیْهِمْ فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُون».^[۱۶۰]

«و پیش از تو، جز مردانى که به آن­ها وحى مى‏کردیم، نفرستادیم! اگر نمى‏دانید، از آگاهان بپرسید (تا تعجب نکنید از اینکه پیامبر اسلام از میان همین مردان برانگیخته شده است)».

«ذکر به معنای هر گونه آگاهی و یادآوری و اطلاع است و اهل­الذکر آگاهان و مطلعین را در
همه زمینه­ ها در بر ‌می‌گیرد. ولی از آن­جا که قرآن مجید نمونه­ بارز یادآوری و علم و آگاهی است، به آن «ذکر» اطلاق شده و هم­چنین سخن پیامبر(ص) نیز مصداق روشن ذکر است. به همین ترتیب امامان معصومین که اهل بیت او و وارث علم او هستند، روشن­ترین مصداق اهل­الذکرند»، ^[۱۶۱]چنان که از خود ایشان نقل شده است.^[۱۶۲]

برخی از مفسرین معتقدند مراد از «اهل­الذکر»، «(دانشمندان) اهل کتاب)» است.^[۱۶۳] اما قبول این مسأله هیچ­گونه منافاتی با عمومیت مفهوم آیه و همچنین مورد نزول آن که دانشمندان اهل کتاب است، ندارد؛ زیراهر چند مقصود از اهل ذکر در خصوص مورد آیه اهل کتاب و مخصوصاً یهودیان است،^[۱۶۴] اما اگر از مورد خصوص این آیه صرف نظر شود، «آیه­ی شریفه ارشاد به یکی از اصول عقلانی و عام عقلی است و آن عبارت است از وجوب رجوع جاهل در هر فنی به عالم در آن فن».^[۱۶۵] چنان که بعضی از مفسرین نیز «اهل­الذکر» را «اهل علم» معنا کرده ­اند .^[۱۶۶]

«(‌بنابرین‏) این آیه به اطلاقش دلالت بر مدلول قاعده­ (وجوب رجوع جاهل به عالم) می­ کند. و ورودش ‌در مورد خاص ضرری به اطلاقش نمی­رساند».^[۱۶۷] البته این دستور تعبدی است و امرش امر مولوی نیست که بخواهد بدون ملاک عقلی، جاهل را دستور دهد که به خصوص عالم مراجعه کن نه به غیر او.

«‌به این ترتیب مسأله­ تخصص نه تنها در زمینه­ مسائل اسلامی و دینی از سوی قرآن به رسمیت شناخته شده، بلکه در هر زمینه­ای مورد قبول و تأکید است و روی این حساب بر همه مسلمانان لازم است که در هر عرصه و زمان، افراد آگاه و صاحب نظر در همه زمینه­ ها داشته باشند که اگر کسانی مسائلی را نمی­دانند به آن­ها مراجعه کنند».^[۱۶۸]

۲-«و هیچ کس مانند (خداوند آگاه و) خبیر تو را (از حقایق) با خبر نمى‏سازد».^[۱۶۹]

این آیه به شکل یک قاعده­ کلی مطرح شده که همان ارشاد حکم عقل در رجوع جاهل به خبره است .

۳-«و چگونه مى‏توانى در برابر چیزى که از رموزش آگاه نیستى شکیبا باشى؟!».^[۱۷۰]

مبحث دوم: سنّت

گفتار اول : روایات

روایاتی که اشاره به سؤال کردن و رجوع به اهل خبره در احکام دین دارد:

1. «واقع شدن مردم در هلاکت به جهت سؤال نکردنشان ‌می‌باشد. و رجوع به اهل علم (خبره) عامل نجات ایشان است». ^[۱۷۱]

۲-«واما در حوادثی که پیش می ­آید، در این موارد به راویان احادیث ما (فقهاء) مراجعه کنید که آن­ها حجت من بر شمایند و من حجت خدایم».^[۱۷۲]

1. «از علی بن مسیب همدانی نقل شده که به امام رضا (ع) عرض کردم : منزل من دور است و نمی­توانم در همه حال به حضور شما شرفیاب شوم. پس از چه کسی اطلاعات دینی­ام را بگیرم؟ فرمود : از زکریا­ بن ­آدم قمی که امین بر دین و دنیا‌ است».^[۱۷۳]

گفتار دوم: سیره­ی عملی

در سیره­ی عملی معصومین نیز مواردی را می توان یافت که به اهل خبره مراجعه کرده ­اند. به طور مثال عبدالله بن رواحه خرّاصی بود که زیر نظر نبی(ص) عمل می­کرد و یا حضرت علی (علیه­السلام) کارشناس تقسیم اموال مشاع در اختیار داشت که نام او عبدالله بن یحیی بود.^[۱۷۴]

مبحث سوم: عقل و بناء و اجماع عقلاء

گفتار اول : عقل (قاعده­ رجوع جاهل به عالم )

در فقه امامیه عقل از ادله­ی احکام است. به حکم عقل در امور خطیر و مهم که ناآگاهی وجود دارد باید به فرد آگاه و خبره در آن امر رجوع کرد. قاعده­ای که از این دلیل عقلی استنتاج می­ شود «قاعده­ رجوع جاهل به عالم» است . به عبارت دیگر مبنای این قاعده «عقل» است.

« گاهی از این قاعده به «رجوع به اهل خبره» تعبیر می­ شود. پس اگر فردی که شناخت و آگاهی به آن چیزی که مورد نیاز اوست ندارد، باید ‌از کسی که عالم و متخصص در آن امر است فراگیرد. و این امر واضح است، مانند رجوع مریض به طبیب و رجوع عامی به مجتهد …. و این (رجوع جاهل به عالم) از ضروریات عقلی است که تصور آن در تصدیقش کفایت می­ کند. بلکه بعید نیست که از فطریات باشد …».^[۱۷۵]

البته مراد از جاهل در اینجا «جاهل نسبی» است. به طور مثال در رجوع عامی جاهل به مجتهد، «… (جاهل)، جاهل نسبی است؛ یعنی کسی که در مسائل شرعی مجتهد و کارشناس نیست، اگر چه خودش در مسائل دیگری متخصص و کارشناس باشد یا حتی در مسائل فقهی از آگاهی نسبی برخوردار باشد.خود مجتهدان نیز در مسائل دیگر به متخصص رجوع می‌کنند و این را از باب رجوع جاهل به عالم و اهل خبره می­دانند».^[۱۷۶]

گفتار دوم : بنای عقلاء

۱ـ تعریف:

«روش و طریقی است که به طور ناخودآگاه در جهت واقعه­ای از عقلاء صادر می­ شود».^[۱۷۷] «عرف عقلاء، سیره­ی عقلاء، طریقه عقلاء، و روش عقلاء شاخه­ای از عرف است که مورد پسند عقل است…».^[۱۷۸] «سیره­ی عقلاء، روش عمومی مردم است، در محاورات، و معاملات، و سایر روابط اجتماعی. شیوه­ توده­ی عقلاء است از هر مذهب و ملت در پیروی از روشی خاص، و طریقه­ای مخصوص».^[۱۷۹] «میل و گرایش عمومی آنان است، اعم از متدین و غیر متدین به امری، در مسیری معین، و خطی ویژه».^[۱۸۰]

«(پس) عرف صحیح با سیره­ی عقلاء تفاوتی ندارد».^[۱۸۱] مرحوم مظفر نیز می­فرماید: «مقصود از سیره، همان طور که واضح است استمرار عادت مردم و بنای عملی ایشان بر انجام شیء یا ترک شیء است».^[۱۸۲]

‌در مورد بحث به عنوان یکی از مبانی رجوع به خبره، سیره­ی عقلاء، بر آن است که در هر موضوعی که نمی­دانند به مطلع و خبره مراجعه ‌می‌کنند. جاهل به عالم و بیمار به پزشک مراجعه می­ کند.شارع مقدس سیره­ی عقلا را در این­باره منع و ردع نکرده است.^[۱۸۳]

۲ـ تفاوت عقل و سیره ی عقلاء:

بند چهارم : آثار سرپرستی

الف) حقوق و تکالیف

سرپرستی که به موجب قانون و با حکم دادگاه برقرار می شود ، آثاری به بار می آورد ، یعنی حقوق و تعهداتی برای طرفین ایجاد می‌کند که تا حدی مشابه حقوق ‌و تکالیف پدرو مادر نسبی و اولاد است. ماده ۱۷ قانون جدید که مشابه ماده ۱۱ قانون پیشین است مقرر می‌دارد: «تکالیف سرپرست نسبت به کودک یا نوجوان از لحاظ نگهداری ، تربیت و نفقه ، با رعایت تبصره ماده ۱۵^[۱۰۹] و احترام ، نظیر تکالیف والدین نسبت به اولاد است کودک یا نوجوان تحت سرپرستی نیز مکلف است نسبت به سرپرست ، احترامات متناسب با شأن وی را رعایت کند.»

البته قانون‌گذار به قاعده کلی مندرج در ماده ۱۷ اکتفا نکرده و مواد دیگری نیز در ارتباط با تکلیف سرپرست یا سرپرستان از یک سو و کودک و نوجوان از سوی دیگر آورده است. قابل ذکر است که قانون ، بیشتر از تکالیف آنان سخن می‌گوید ولی شک نیست که تکلیف یک طرف با حق طرف دیگر ملازمه دارد. علاوه بر تکالیف ، پاره ای اختیارات نیز برای سرپرستان در نظر گرفته شده است. افزون بر آن ، حقوقی برای افراد تحت سرپرستی پیش‌بینی شده که ناشی از حکم مستقیم قانون است. نه وظایف سرپرستان ، به هر حال مجموعه این تکالیف و اختیاراتر و حقوق ، آثار سرپرستی را تشکیل می‌دهند که می توان آن ها را زیر چند عنوان زیر بررسی کرد:

۱- نگهداری و تربیت:

نگهداری و تربیت طفل بر عهده سرپرست یا سرپرستان است. همان طور که پدر و مادر مکلف به نگهداری و تربیت طفل خود هستند ، سرپرست یا سرپرستان نیز همین تکلیف را بر عهده دارند. به نظر می‌رسد مقصود از نگهداری همان نگهداری و حضانت مقرر در قانون مدنی است که احکام آن ‌در مورد طفل یا نوجوان تحت سرپرستی هم اصولاً قابل اعمال است . با وجود این ، برابر ماده ۲۰ قانون جدید ، «در صورت فوت یا زندگی مستقل و جدایی هر یک از سرپرستان یا وقوع طلاق بین آن ها دادگاه می‌تواند با درخواست سازمان و با رعایت مفاد این قانون ، سرپرستی کودک یا نوجوان را به یکی از زوجین یا شخص ثالث واگذار نماید. رعایت نظر کودکان بالغ در این خصوص ضروری است» ‌بنابرین‏ ، در صورت جدایی زن و شوهر سرپرست ، اولویت در امر حضانت مقرر در ماده ۱۱۶۹ ق.م (برای مادر تا ۷ سالگی و پس از آن برای پدر) در این جا قابل اعمال نیست. همچنین واگذاری حضانت به یکی از والدین در صورت فوت دیگری نیز ‌در مورد فوت یکی از سرپرستان اجرا نمیشود ، مگر اینکه دادگاه سرپرستی را به همسری که زنده است واگذار نماید.

۲- نفقه:

نفقه کودک یا نوجوان تحت سرپرستی ، چنان که گفته شد ، بر عهده سرپرست یا سرپرستان است. قانون جدید مانند قانون پیشین ‌به این قاعده تصریح ‌کرده‌است (ماده ۱۷)

به نظر می‌رسد که این نفقه اصولاً تابع احکام نفقه اقارب (والدین و اولاد) است. مگر در مواردی که مقررات نفقه اقارب در این جا ، با توجه به ماهیت سرپرستی و روح و اهداف قانون ، قابل اعمال نباشد . مثلاً برابر ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی ، نفقه اولاد در صورت فوت یا عدم قدرت پدر بر عهده جد پدری است، ولی شک نیست که این قاعده ‌در مورد سرپرستی قابل اعمال نیست ، زیرا سرپرستی رابطه حقوقی بین طفل یا نوجوان و پدر سرپرست ایجاد نمی کند ؛ لیکن در صورت عدم قدرت پدر خوانده ، می توان این تکلیف را بر عهده مادر خوانده گذاشت. همچنین قاعده متقابل بودن تکلیف نفقه اقارب (ماده ۱۱۹۶ ق.م) در این جا اعمال نمی شود؛ زیرا از قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بد سرپرست ، چنین بر می‌آید که تکلیف انفاق فقط بر عهده سرپرست یا سرپرستان است نه به عکس . به دیگر سخن ، تکلیف به انفاق ‌در مورد سرپرستی یک قاعده استثنائی است که برای حمایت از طفل یا نوجوان و تامین منافع و رفع نیازهای او مقرر شده است . (ماده ۱ قانون) و قانون به متقابل بودن نفقه در این باب اشاره نکرده است. از این رو می توان گفت کودک یا نوجوان تحت سرپرستی تکلیفی به انفاق به پدرخوانده یا مادرخوانده ندارد.

۳- اداره اموال :

در حالی که قانون پیشین ، اداره اموال طفل را به عهده سرپرست گذارده بودمگر این که دادگاه تصمیم گیری در این خصوص اتخاذ می کرد (تبصره ماده ۱۰) ، قانون جدید در صورتی اداره اموال صغیر را به سرپرست یا سرپرستان واگذار می‌کند که طفل فاقد ولی قهری باشد یا ولی قهری وی برای اداره اموال او شخصی را تعیین نکرده باشد و دادگاه قیومیت طفل را بر عهده سرپرست قرار داده باشد (ماده ۱۶) فقدان ولی قهری اعم از این است که ولی قهری (پدر و جد پدری) فوت کرده یا به دلیل ناشایستگی برابر ماده ۱۱۸۴ ق.م. عزل شده باشد . به هر حال این قاعده هر چند از لحاظ حمایت از صغیر و حفظ اموال او می‌تواند مفید باشد ، لیکن تفکیک بین امور مالی و غیر مالی و واگذاری اداره اموال طفل به شخصی غیر از سرپرست، مشکلاتی در عمل پدید می آورد وانگهی این قاعده، حاکی از بی اعتمادی به سرپرست در اداره امور مالی صغیر است ، در حال یکه دادگاه او را برای نگهداری و تربیت طفل و به طور کلی سرپرستی او واجد شرایط و صلاحیت شناخته است. وانگهی سرپرستان طفل به منزله پدر و مادر او هستند و محدود کردن اختیارات آنان ، بدون دلیل موجه ، به عواطف و احساسات ایشان لطه می زند و عرف هم آن را نمی پسندد و از این رو قاعده یاد شده قابل ایراد می کند.

۴- صدور گذرنامه و خروج از کشور :

صدور گذرنامه و خروج کودک یا نوجوان تحت سرپرستی از کشور، منوط به موافقت سرپرست منحصر یا سرپرستان ‌و دادستان است. دادستان پس از جلب نظر کارشناسی سازمان بهزیستی ، بارعایت مصلحت فرد تحت سرپرستی ، اتخاذ تصمیم می کند (ماده ۲۳) ‌بنابرین‏ برای صدور گذرنامه وخروج از کشور اصولاً هم موافقت سرپرست منحصر یا سرپرستان (زن و شوهر) و هم موافقت دادستان لازم است و مصلحت کودک یا نوجوان در این خصوص ، مانند موارد دیگر ، باید رعایت شود. برابر تبصره ۲ ماده ۲۳ ، «در صورتی که مسافرت کودک یا نوجوان به خارج بر وی واجب باشد ، مانند سفر حج تمتع ، مفاد این ماده اجرا نخواهد شد. سرپرست یا سرپرستان در هر حال باید موضوع را به سازمان و دادستان اطلاع دهند.» از این تبصره بر می‌آید که ‌در مورد سفر واجب موافقت سرپرست یا سرپرستان لازم نیست ولی آنان باید موضوع را به سازمان و دادستان اطلاع دهند معلوم نیست در صورت اختلاف بین سرپرست یا سرپرستان ‌و دادستان تقاضای صدور گذرنامه با کیست؟ آیا سرپرست ملزم به درخواست صدور گذرنامه و موافقت با خروج است یا دادستان به تنهایی می‌تواند در این باره اقدام کند. تبصره ماده ۲۳ از این لحاظ مبهم است. راهکار مناسب آن است که در این مورد سرپرست موظف به تقاضای صدور گذرنامه و موافقت با خروج از کشور باشد و در صورت امتناع ، دادستان به تنهایی در این خصوص اقدام کند.

نکته دیگر آن که چنانچه خروج از کشور در دوره آزمایشی باشد ، سرپرست منحصر یا سرپرستان باید تضمینی مناسب جهت بازگشت کودک یا نوجوان تا پایان دوره آزمایشی به دادستان بسپارند. ضمناً سازمان بهزیستی مکلف است به طریق اطمینان بخشی ‌در مورد رعایت حقوق کودک یا نوجوان در خارج از کشور ، اقدام لازم به عمل آورد (تبصره ۱ ماده ۲۳) مقصود از سپردن تضمین به دادستان دادن هر گونه وثیقه عینی (مانند رهن) یا وثیقه شخصی (مانند ضمان ) است که اطمینان خاطر برای دادستان نسبت به بازگشت فرد تحت سرپرستی ایجاد کند.^[۱۱۰]

۵- نام خانوادگی کودک یا نوجوان :

الف) آزادی بیان و رادیو تلویزیون

آزادی بیان در برنامه های رادیو و تلویزیونی ‌با چالش های زیادی رو به روست که در زیر به مهمترین آن ها اشاره شده است :

۱)بی طرفی سیاسی موضوعاتی که از طریق رسانه های صوتی ،تصویری پخش می شود.

۲)استقلال مقامات یا مراجع یا ایستگاه های تلویزیونی و رادیویی از نفوذ و کنترل دولت یا مقامات دولتی.

۳)وضع و اجرای قوانین و مقررات و اجرای استانداردهایی که باید متصدیان این رسانه ها درباره ی موضوعات جنسی،خشونت،مسایل مربوط به عفت عمومی و….رعایت کنند.

به دلیل وجود رادیو و تلویزیون در هر خانه ای قدرت نفوذ و گستردگی این دو رسانه نیز بیشتر از سایر وسایل ارتباط جمعی است و همین وسعت اقتدار عمل باعث افزایش مسئولیت مدنی آن ها می شود. اگر یک برنامه‏ی رادیو،تلویزیونی باعث ضرر یا خسارت به فرد یا افراد خاصی گردد مسؤولیتی بر گردن رادیو و تلویزیون خواهد بود.پس به دلیل قدرت نفوذ و وسعت حوزه ی عمل این دو رسانه میزان خسارت زیان‏های ناشی از آن ها از میزان خسارت در سایر رسانه ها‏ی همگانی بیشتر است.

ب) آزادی بیان و شبکه‏های رایانه‏ای ملی و بین‌المللی

شبکه‏های رایانه‏ای ملی و شبکه‏ رایانه‏ای بین ‏المللی موسوم به اینترنت از دستاوردهای نوین دانش بشری هستند که زندگی جامعه‏ی بشری را تحت تاثیر قرار داده ‏اند . پیشرفت تکنولوژی و استفاده‏ی همگانی اشخاص از وسایلی چون اینترنت و رایانه برای تسهیل امور خود باعث شده که شبکه‏های ملی و بین‌المللی هم در ردیف رسانه ها قرار گیرند. به تبع دسترسی آسان افراد ‌به این وسایل به راحتی اطلاعات مختلفی در گوشه و کنار جهان منتشر می شود و در مدت زمان کوتاه به همه‏ جهان مخابره می شود. در پرتو همین اطلاع رسانی، افراد به بیان نظرات مختلف و ارائه اندیشه و افکار می پردازند و اصل آزادی بیان در این جا هم نمود پیدا می ‏کند . این امر اگر چه در ظاهر امری طبیعی است اما انتشار این مطالب در فضای بین ‏المللی و ملی ممکن است آزادی‏های عمومی و حقوق فردی را دچار خدشه نماید و در اینجا است که مسئله لزوم جبران خسارت و مسئولیت مدنی مطرح می‏ شود اگرچه قبول لزوم جبران خسارت در این دو غیر قابل تردید به نظر می‏رسد اما با مشکلاتی مواجه است. و اینکه تشخیص عمل زیان آور فرد مرتکب و محکوم کردن آن فرد به سادگی میسر نیست، زیرا اینترنت و شبکه بین‌المللی کاربران متعددی دارد که اطلاعات زیادی را هر روزه به بقیه ی افراد عرضه می‏ کنند. و در این میان تشخیص فردی که اطلاعات نادرست و کذب را منتشرکرده در بین کاربران پر شمار امری غیر ممکن است و شناسایی عامل و یا عاملان ورود خسارت مشکل به نظر می‌رسد.

ج) آزادی بیان و نوار‏های صوتی،ویدیویی،سی دی‏ها ودیسکت‏های رایانه‏ای

از دیگر رسانه‏ هایی که نقشی غیر قابل تردید در زندگی امروزه دارند می توان ازدیسکت‏های رایانه‏ای، نوار‏های صوتی و تصویری و سی دی ها نام برد که در بین افراد عمومیت یافته اند و به دلیل قابلیت‌هایی چون ارزان بودن، چند منظوره بودن،و استفاده ی آن ها در مکان‌ها و زمان‌های مختلف و تولید و تکثیر، به دست مخاطبان و مصرف کردن آن‏ها طرفداران زیادی را دارا هستند این وسایل نیز می‌توانند ابزاری برای بیان افکار و عقاید باشند که صاحبان آن ها متعهد به رعایت محدودیت‏هایی قانونی هستند در غیر این صورت مسئول جبران ضرر وارده به افراد می‌شوند.

بند۴: اصل آزادی اخبار و اطلاعات

حقوق مربوط به آزادی اخبار و اطلاعات اعم است از حقوق یکایک شهروندان در دستیابی به
درست‏ترین و صادقانه‏ترین اطلاعات در باب مسائل و حوادث داخلی و بین ‏المللی وهمچنین آزادی مطبوعات ،آزادی چاپ و نشر،آزادی ایجاد مؤسسه انتشارات ،ممنوع بودن سانسور و کوشش برای ممانعت از وابستگی رسانه ها به قدرت‌های مالی و ایجاد مقررات دقیق و سنجیده درباره نیرومندترین وسایل رساننده گروهی نظیر رادیو و تلویزیون^[۱۰۰].

هر شهروند حق دارد با بهره گرفتن از رسانه ها و تکنیک‌های جدید نشر از جمله اینترنت و شبکه‏های دیجیتال به درست‏ترین اخبار و اطلاعات داخلی و خارجی دسترسی داشته باشد و مقامات عمومی حق ندارند با ندادن اجازه چاپ و نشر یا سانسور مطبوعات و فیلم و نمایش یا به کار انداختن پارازیت بر روی امواج ماهواره‏ای یا رادیو و تلویزیون و یا ممانعت از عبور و مرور خبرنگاران و یا به طرق دیگر مانع جریان صحیح اخبار ،اطلاعات و افکار شوند و را افراد از درک حقایق و واقعیات امور باز دارند.^[۱۰۱]

به نظر می‌رسد در بین نظامهای مختلف سیاسی تنها بعضی از کشورهای اسکاندنیاوی آزادی اطلاعات حقیقی و مطلق را در قانون اساسی خود تضمین کرده‌اند .مثلاً در قانون اساسی سوئد آمده است«کلیه شهروندان سوئدی از نظر اصول حق دارند به کلیه اسناد و مدارک عمومی اعم از اسناد مربوط به حکومت مرکزی یا مقامات محلی دسترسی داشته باشند.^[۱۰۲]» در کشور ما به مانند اکثر کشورها این اصل دارای محدودیت‏هایی است .به عنوان مثال قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری مدنی مصوب ۲۹/۱۱/۵۳،ماده۶۳۸ قانون مجازات اسلامی و بند۶ماده۶ قانون مطبوعات ۱۳۶۴ ازجمله موارد تحدید آزادی اخبار و اطلاعات می‌باشد.

با این حال رسانه ها و مطبوعات از مهمترین ابزار آزادی بیان بوده و در قوانین داخلی نیز این اصل جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده که نمونه آن را می‌توانیم در ماده۱ قانون مطبوعات مصوب ۱۳۶۴ نظاره گر باشیم.^[۱۰۳]

البته این معنای خاص مطبوعات است و مطبوعات در یک معنای عام شامل هر وسیله انتشار عقاید و افکار (حتی رادیو و تلویزیون )می‌شوند.^[۱۰۴] نقش مطبوعات در گسترش دموکراسی به حدی است که امروزه مطبوعات را رکن چهارم دموکراسی می‌گویند چرا که این فرصت را به مخاطبین خود می‌دهد که هر روزه از آخرین اخبار و اطلاعات مطلع گردند.از طرفی از طریق مطبوعات درباره سطح آگاهی های مردم و یک کشور می توان قضاوت کرد، مشروط بر آنکه مطبوعات حقیقتاً به نقش آگاهی بخش خود عمل کنند.^[۱۰۵]

بند ۵: اصل آزادی در زندگی خصوصی و حفظ اسرار اشخاص

الف) مفهوم اصل