گفتار اول : مفهوم خسارت

خسارت در لغت به معنای ضد ربح ، ضرر کردن ، زیانمندی ، ضرر و زیان است . لیکن در اصطلاح به دو معنی به کار رفته است :

1. 1. خسارت به معنی زیان وارده

1. خسارت به معنای جبران ضرر وارده ^[۵۳]

آنچه که در این گفتار مورد بررسی قرار خواهد گرفت خسارت در معنای اول است . خسارت در معنای اول با کلماتی از قبیل ضرر و زیان به کار می رود . در متن کنوانسیون برای واژه خسارت کلمه (Detriment) به کار برده شده که به معنای هر گونه ضرر و زیان وارد به اموال و اشخاص است^۲ اصطلاح خسارت عمده یکی از نوآوری های کنوانسیون است که این نوآوری را با مقایسه ی کنوانسیون با قانون متحدالشکل بیع بین الملل به روشنی می توان دید. پس واژه خسارت (Detriment) چیست ؟ و کدام خسارت عمده (substantial) هستند ؟ به نظر می‌رسد که واژه خسارت در متن ماده ۲۵ودراین حیطه ی قانونی مطلب جدیدی باشد.در اسناد بین‌المللی اثری از این اصطلاح قابل رؤیت نیست …

مراجعه به سیر قانون گذاری بین‌المللی کمکی در پاسخ ‌به این سوالات و رفع تردیدهای مذبور نمی کند . تفسیر دبیرخانه در پیش نویس کنوانسیون ۱۹۷۸ نیز کمک مهمی در این زمینه فراهم نمیکند.

توضیح اینکه اصطلاح خسارت بدواً در جلسه ششم گروه کاری آنسیترال در سال ۱۹۷۵ و به منظور اجتناب از نقص و ایراد ماده ۱۰ کنوانسیون ۱۹۶۴ لاهه و ارائه ی یک معیار عینی و واقعی برای نقض اساسی پیشنهاد شد و در پیش نویس ۱۹۷۸ درج گردید و نهایتاًً در ماده ۲۵ کنوانسیون وین تکرار شد. ماهیت و مفهوم این اصطلاح نه در طی مذاکرات گروه کاری آنسیترال و نه در کنفرانس دیپلماتیک وین مورد بررسی قرار نگرفته است . بررسی سایر اسناد بین‌المللی نیز کمکی در این خصوص نمی کند زیرا اثری از این اصطلاح در آن ها دیده نمی شود .^[۵۴]

عدم تعریف جامع و مواجه شدن با ابهامات موجود در تفسیر و تبیین واژه مذبور منجر به متوسل شدن برای تفسیر و تبیین واژه مذبور با توجه به سیستم های حقوقی ملی یا داخلی می‌گردد . منتها متوسل شده به سیستم های حقوق داخلی یا ملی نیز کمک مهمی برای واضح گشتن واژه خسارت فراهم نمی کند و به کنار گذاشتن این واقعیت است که هر سیستم حقوق داخلی یا ملی با نیاز های کنوانسیون برای تفسیر متحدالشکل و مستقل تناقص دارد. خسارت به عنوان یک اصطلاح فنی در حقوق عمومی دنیا ناشناخته است . بررسی اجمالی این سیستم ها مبین این مطلب است که واژه (Detriment) برای آن ها نامأنوس می‌باشد و بدین جهت نمی توانند رهنمودی در این زمینه ارائه دهند.

نسخه های دیگر کنوانسیون ۱۹۸۰ وین نیز کمک چندانی در این مورد نمی نماید . توضیح اینکه به جای واژه (Detriment) مندرج در متن انگلیسی کنوانسیون در نسخه های فرانسوی ، اسپانیایی و روسی به ترتیب اصطلاحات prejudice و perjuicio و bpeg به کار رفته است . هر کدام از این اصطلاحات در سیستم داخلی مربوطه معرف یک مفهوم مشترک میان صدمه ، آسیب و تلف^[۵۵]می‌باشد که متأسفانه این اصطلاحات نیز مبهم هستند و بدون ارائه کمک در تعیین عناصر خسارت می‌باشند^[۵۶]با این حال، با توجه به خاستگاه بین‌المللی (CisG) و این واقعیت که قانون‌گذار بین‌المللی برای تبیین و تفسیر واژۀ خسارت بدون استفاده از یک سیستم مجرد قوانین یا اصطلاحات حقوق داخلی تلاش می‌کند ،^[۵۷] به وجود آمدن یک روش مستقل و خودگردان برای تفسیر واژۀ خسارت نیاز است . ‌به این معنا که ما در پروسه ی تفسیر واژه مذبور نباید اقدام به تفسیر با توجه ساختار و اصطلاحات حقوق داخلی یا ملی برآییم . بلکه واژه خسارت باید با توجه به تاریخ قانونگذاری کنوانسیون و نیز با توجه به اهداف مورد نظر کنوانسیون به صورت مستقل تفسیر شود . با در نظر گرفتن تاریخ کنوانسیون و مقصود از آن هر گونه تفسیر مضیق را باید استثناء کرد . لغت Detriment هم معنی واژه Damage یا هر گونه اصطلاح ادبی داخلی و بین‌المللی نیست ، به همین منوال ترجمه ی هماهنگ به هر زبان دیگری ، اعم از اینکه دارای اثر قانونی مشابه باشد یا خیر ، به یک اصطلاحی که ممکن است در آن زبان آشنا باشد یا نه ، را نمی توان به عرف و سنت داخلی محدود و وابسته نمود .

اصطلاح خسارت بدون تقید کلامی معمولاً اثر کنارگذاری برخی از پرونده ها را دارد ، برای مثال زمانی که نقض یک وظیفه ی اساسی صورت گرفته ولی باعث خسارت نشده ؛ یعنی وقتی که ، فروشنده وظیفه ی خود را مبنی بر بسته بندی نادیده گرفته یا کالا را بیمه نکرده ولی علی رغم آن کالا به سلامت به مقصد می‌رسد ، با وجود این ، اگر خریدار احتمالاً در فروش مجدداً سودی داشته ولی از آن محروم گردیده و یا یکی از مشتریان را از دست داده باشد خسارت صورت گرفته است .

نهایتاًً به نظر می‌رسد که تغییراتی به نفع معیار مضیق تر صورت گرفته است ف آن هم محدودیتی که از هر دو طرف محدود و مضیق است .

از این به بعد تعیین درجه ی خسارات مربوطه ، و رسم یک خط افتراق بین عمده و غیر عمده ، به نظریات مطلقه و فردی قاضی واگذار نشده ، بلکه به انتظارات فرد خسارت دیده موکول گردیده است ، و در عین حال این انتظارات به نوبه ی خود به احساسات درونی فرد خسارت دیده واگذار نشده بلکه به جای آن به شروط مذکور در قرارداد گره خورده است . در حالی که شروط قرارداد تعیین شده است هنوز زندگی تجاری جریانی را تعقیب می‌کند که هرگز قابل پیش‌بینی نیست . لذا باید به اوضاع و احوال در حال تغییر توجه داشت که ، در موارد استثنایی ممکن است یک خسارت ظاهراًً عمده را به یک خسارت جزئی تبدیل کند یا بالعکس.

نکته ی دیگری که باید خاطر نشان کرد این است که برای فسخ قرارداد بر مبنای نقض اساسی ، ورود وقوع خسارت ( خسارت بالفعل) لازم نیست بلکه همان‌ طور که بیان شد ، پیش‌بینی نقض اساسی و به عبارتی پیش‌بینی وقوع خسارت در تحت شرایط خاص موجب تحقق حق فسخ می‌گردد .

‌بنابرین‏ اگر قبل از فرارسیدن موعد اجراء قرارداد ورود و وقوع خسارت در آینده واضح و روشن باشد، امکان تحقق نقض اساسی و فسخ پیش از موعد قرارداد وجود دارد . لذا چنانچه یک طرف قرارداد از طریق شواهد ، قرائن یا دلیل قانع کننده ‌به این نتیجه برسد که طرف مقابل وی قصد ارتکاب عملی را دارد که نقض اساسی قرارداد تلقی می شود . در این صورت او حق خواهد داشت ، حتی پیش‌بینی از ارتکاب نقض اساسی قرارداد ، به طور یک جانبه قرارداد را فسخ و پس از آن جبران خسارت وارده بر خویش را درخواست نماید .

بر این اساس بند ۱ ماده ۷۲ کنوانسیون مقرر می‌دارد : « ۱٫ هرگاه پیش از تاریخ اجرای قرارداد ، معلوم شود که یکی از طرفین مرتکب نقض اساسی قرارداد خواهد شد ، طرف دیگر می‌تواند قرارداد را باطل اعلام نماید ».^[۵۸]

۲-۶-۱۱-۲- انگیزه انتقام:

در صحنه قتل دیگری فردی با اصابت گلوله ای به سرش کشته می شود بررسی های صحنه نشان می‌دهد هیچ سرقتی از محل صورت نگرفته و وضعیت اولیه نشانگر آن است که در یک اقدام غافلگیرانه به قتل رسیده است در تحقیقات از خانواده مقتول معلوم می‌گردد اودر شناسایی ودستگیری یک باند سرقت مسلحانه که چندین قتل نیز مرتکب شده بودند به پلیس کمککرده ‌و برادر یکی از اعضای باند شدیداًً تهدید کرده بود چنانچه برادرش اعدام شود اوآن شخص را خواهد کشت، بعد از اعدام سارقین مسلح که توسط دادگاه به اعدام محکوم شده بودند، شخصی که به پلیس در دستگیری آنهاکمک کرده بود نیز به قتل می‌رسد، با توجه به وضعیت صحنه قتل وتحقیقات به عمل آمده در تجزیه وتحلیل می توان نتیجه گرفت که انگیزه قتل انتقام بوده ومظنونکسی است که قبلاًتهدید به قتل کرده بود.(جشان،۱۳۸۴،ص۶۱).

۲-۶-۱۱-۳- انگیزه حسادت:

در صحنه قتل دیگری کودکی در رختخواب به قتل می‌رسد، بررسی صحنه حاکیست که با فشار آوردن بالش روی صورت ،موجب خفگی ‌او شده و در تحقیقات مشخص می شود مردی که از همسر اول خود صاحب فرزندی نمی شده، ازدواج دوم می کند واز همسردوم خود صاحب اولاد می شود،با توجه به اینکه هر دو همسر آن مرد در یک ساختمان زندگی می کرده‌اند امکان دسترسی همسر اول به کودک وجود داشته، با بررسی صحنه وبه دست آمدن این اطلاعات، نتیجه گیری می شود که همسر اول به انگیزه حسادت مرتکب قتل شده وبعد از بازجویی معترف می‌گردد.(جشان،۱۳۸۴،ص۶۲).

۲-۶-۱۱-۴- انگیزه روانی:

در پرونده دیگری مردی با کشتن همسر برادرش به ده سال زندان محکوم می شود بعد از آزادی، برادرش از روی دلسوزی اورا به خانه می آورد ونزد خود نگهداری می‌کند، بعد از مدت کوتاه جنازه صاحب خانه ودخترش نیز توسط برادر سوم آن ها در خانه کشف می شود وپلیس را در جریان می‌گذارد پلیس با توجه به بررسی صحنه وخصوصیات اخلاقی مظنون نتیجه می‌گیرد قتل ها می‌تواند کار برادری باشد که از زندان آزاد شده، بعد از تعقیب چند روزه، قاتل خود را به پلیس معرفی می‌کند ومعترف به قتل می شود وبه جزجنون هیچ انگیزه ای در بین نبوده. (جشان،۱۳۸۴،ص۶۲).

۲-۶-۱۱-۵- انگیزه اختلاف مالی:

در خیابان های تهران به فاصله چند روز سه جنازه کشف می شود در حالی که اجساد به وسیله گلوله به قتل رسیده بودند، آن ها را داخل گونی نموده و در خیابان های مختلف رها نموده بودند بررسیجنازه ها نشانگر آن بود که سه قتل به یک شیوه صورت گرفته و در تحقیقات معموله معلوم می شود هر سه نفر دارای شرکت تجاری بوده اند وهیج ارتباط کاری با یکدیگر نداشته اند مگر آنکه هر سه نفر از یک شخص به طور جداگانه مبلغ قابل توجهی را طلب کار بوده اند، به عبارت دیگر نقطه مشترک آن ها، طلبکاری از یک شخص بوده، از این رو آن شخص به عنوان مظنون دستگیر که در بازجویی به قتل ها معترف می شود با این شیوه که آن ها را برای تسویه حساب وپرداخت بدهی به مکان خود دعوت کرده وبعد از به قتل رساندن آن ها، اجساد را در خیابان رها می کرده.(جشان،۱۳۸۴،ص۶۳).

۲-۶-۱۱-۶- انگیزه جنسی:

زنی خانه دار در منزلش به قتل می‌رسد، با بررسی صحنه قتل معلوم می شود چیزی به سرقت نرفته ولی آثار مقاومت ودفاع در بدن جسد به چشم می‌خورد ونحوه ورود به خانه حکایت از آشنا بودن قاتل دارد وبا تحقیقاتی که به عمل می‌آید مشخص می شود شوهر مقتوله کارگری جوان در استخدام داشته که گاهی اوقات خرید وبرخی دیگر کارهای خانه را نیز انجام می داده وبعد از قتل نا پدید می شود. از این رو او به عنوان مظنون تحت تعقیب قرار می‌گیرد بعد از دستگیری معترف به قتل به انگیزه جنسی می‌گردد.(جشان،۱۳۸۴،ص۶۳).

۲-۶-۱۱-۷- جنون آنی:

دختر جوانی به وسیله ضربات چاقو به قتل می‌رسد در بررسی صحنه توسط مأمورین همه چیز سر جای خود بوده وبه جز جسد هیچ چیز غیر عادی مشاهده نمی شود وچاقویی که به وسیله آن قتل صورت گرفته در ظرف شویی آشپزخانه به دست می‌آید چهار ساعت بعد مادر ‌و برادر مقتول به اداره پلیس مراجعه کرده ‌و برادر مقتول اعتراف به قتل می کند وچنین می‌گوید «دارای سوابق ناراحتی روحی واعصاب هستم که گاهی به اعضاءخانواده حمله ور می شدم، زمان حادثه مادرم در خانه نبود من وخواهرم تنها بودیم بعد از خوردن قرص های آرام بخش، خود را در کنار جسد خواهرم دیدم وچیزی به یاد ندارم فقط می دانم که دچار جنون شده بودم (جشان،۱۳۸۴،ص۶۴).

۲-۶-۱۱-۸- انگیزه ترس:

جسد پسر بچه ای در بیابان کشف می شود ، بررسی صحنه و وضعیت ظاهری جسد حکایت از آن داشت که پسر بچه با پای خود به آن محل آمده ‌و هیچ‌گونه آثار جبر وخشونت روی لباس وبدن او دیده نمی شد، ‌بنابرین‏ قاتل با مقتول آشنا بوده ومورد اطمینان واز سوی دیگر با تحقیقاتی که به عمل می‌آید معلوم می‌گردد مقتول متعلق به خانواده ای است که پدر خانواده فوت کرده و وضعیت اخلاقی مادر،خواهر ‌و برادر بزرگتر که ۱۸ ساله بوده مناسب نبوده واز سوء اخلاق برخوردار می‌باشند، برادر مقتول به عنوان مظنون دستگیر که او در بازجویی ها معترف می شود برادر کوچکش روزی زودتر از موعد از مدرسه می‌آید وچند مرد غریبه را در خانه می بیند وبه اتاق دیگر می رود مادر خانواده می ترسد که مسایل آن ها نزد دایی ها وعموهای بچه ها توسط فرزند کوچک فاش شود از این رو از پسر بزرگش می‌خواهد که اورا بکشد، او هم به بهانه ای برادر کوچکش را به بیابان برده وبا ضربات سنگ اورا می کشد (جشان،۱۳۸۴،ص۶۴).

۲-۶-۱۱-۹- انگیزه ناموسی:

جسد مثله شده یک زن که به وسیله گلوله کشته شده بود در بیابان پیدا می شود بعد از شناسایی هویت اواز بین افرادی که به عنوان فقدانی ومفقودالاثر در اداره پلیس تشکیل پرونده داده بودند، همسر او در تشکیل پرونده اظهار داشته بود که زنش به همراه مردی غریب فرار کرده، با توجه به شغل همسر مقتوله که نجار بوده وبا توجه به نحوه قطعه قطعه شدن جسد مأمورین به شوهر مقتوله مظنون می‌شوند وبا به دست آوردن لکه های خون در صندوق عقب ماشین شوهر مقتوله، اسلحه ای که مقتوله با آن به قتل رسیده بود واره ای که جسد با آن قطعه قطعه شده بود، از منزل مظنون کشف می‌گردد، لذا وی به ناچار معترف شده وانگیزه خود را رابطه پنهان همسرش با یک مرد دیگر اعلام می‌دارد (جشان،۱۳۸۴،ص۶۵).

۲-۶-۱۲- علل عمومی ارتکاب قتل:

عشق مطلوب ترین شکل تعامل والد- کودک است. در این مورد، والدین با احترام گذاشتن و ایجاد توازن بین امنیت و مسئولیت، بیشترین فرصت را برای رشد مثبت شخصیت کودک فراهم می آورند.

بندورا، که تأثیر الگو یا سرمشق در یادگیری را مطرح ‌کرده‌است، به نقش الگویی والدین اشاره می‌کند و معتقد است:

ما با والدینمان به عنوان الگو شروع می‌کنیم، زبان را می آموزیم و در راستای سنت ها و رفتارهای قابل قبول فرهنگمان، اجتماعی می‌شویم.

وی همچنین در زمینه ی نقش والدین به عنوان الگو در کسب صفات و ویژگی‌های شخصیتی فرزند، می‌گوید:

کودکی می بیند والدین در مدت طوفان، وحشت زده هستند یا وقتی با غریبه ها مواجه می شنوند عصبی رفتار می‌کنند، به راحتی این ترسها را تقلید می‌کنند، و بدون اینکه از منشأ آن ها آگاه باشد آن ها را به بزرگ سالی منتقل می کند. البته پایداری و جسارت به هنگام مواجه شدن با مشکلات و خوش بینی به هنگام روبه رو شدن با تجربیات جدید، از والدین و الگوهای دیگر آموخته می‌شوند.

اریکسون نیز، که مراحل هشت گانه ی رشد روانی اجتماعی را مطرح ‌کرده‌است، در چهار مرحله ی اول، یعنی «اعتماد در برابر بی اعتمادی»، «خودمختاری در برابر تدبیر»، «شرم» و «سخت کوشی در برابر حقارت»، بر نقش بی همتای والدین تأکید می‌کند.

راجرز نیز در دوره ی شکل گیری «من» در کودک، اصطلاح «توجه مثبت» را مطرح کرده و معتقد است:
والدین، به ویژه مادر، باید توجه مثبتی نسبت به کودک خود داشته باشند.

همچنین مک کللند با طرح «نیاز پیشرفت» بر نقش ویژه ی والدین و شیوه ی پرورشی آن ها بر این نیاز و چگونگی ارضای آن، تأکید نمود و رفتارهای والدین در طول دو سال اول زندگی را برای شکل گیری نیاز پیشرفت زیاد، حیاتی دانست. آنچه تاکنون بیان شد، اشاره به نقش کلی والدین بود. با این حال، هر یک از والدین نقش خاصی دارد که در این میان، نقش مادر، به ویژه در سال‌های اولیه ی زندگی بسیار برجسته تر از نقش پدر است. در ذیل، به نمونه هایی از نقش مستقل آن ها، به ویژه تأثیر مادر، اشاره می شود. در زمینه ی نقش پدر، با توجه به جایگاه وی در خانه و اقتدار و مدیریت کلانی که بر محیط خانه دارد، نقش وی در کودک می‌تواند از نوع مدیریت و اینکه – مثلاً – خودکامه باشد یا نه، و به دیدگاه های دیگر اعضای خانواده توجه کند یا نه، آشکار شود. برای نمونه، مک کللند در یک رشته آزمایش هایی که در زمینه ی نقش والدین در نیاز پیشرفت انجام داده، نتایج آن ها وی را واداشته است تا بگوید سخت گیری یا خودکامگی پدر می‌تواند نیاز پیشرفت پسر را کم کند.

اما در مقابل، نقش مادر در شکل گیری، به ویژه در ابتدای کودکی، بیشتر مورد توجه روان شناسان قرار گرفته است. برای نمونه، اریکسون در خصوص نقش مادر در مرحله ی «اعتماد در برابر بی اعتمادی» معتقد است:

تعامل بین کودک و مادر تعیین می‌کند که آیا کودک دنیا را با نگرش اعتماد خواهد دید یا بی اعتمادی. اگر مادر به نیازهای جسمانی کودک پاسخ دهد و محبت، عشق و امنیت کافی برای او تأمین کند از آن پس کودک شروع به پرورش دادن حسّ اعتماد خواهد کرد.

آلپورت نیز به نقش مادر بر پرورش کودک تأکید می‌کند و معتقد است:

زمانی که نفس پرورش می‌یابد تعامل اجتماعی ما با والدینمان بسیار مهم است. با اهمیت ترین آن ها رابطه ی کودک با مادر به عنوان منبع اصلی محبت و امنیت است. اگر مادر یا مراقب اصلی، محبت و ایمنی را تأمین کند نفس به تدریج، طی هفت مرحله پرورش می‌یابد و کودک به رشد روانی مثبت دست می‌یابد.

راجرز نیز در زمینه ی پیامد سوء عدم توجه مثبت مادر به کودک معتقد است:

اگر مادر توجه مثبت را ارائه ندهد گرایش فطری کودک به سوی شکوفایی و رشد خود، با مانع مواجه خواهد شد. کودکان عدم تأیید رفتارشان را به صورت عدم تأیید خود پنداره ی به تازگی ساخته شده ی خود، می دانند. اگر این حالت زیاد اتفاق افتد کودکان تلاش برای شکوفایی را متوقف می‌کنند و در عوض، برای به دست آوردن توجه مثبت از دیگران، عمل می‌کنند (شولتز، ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۴).

۲- خواهران و برادران: علاوه بر والدین، خواهران و برادران نیز در شکل گیری شخصیت فرد تأثیر گذارند.
خواهران و برادران معیارهایی تعیین می‌کنند، الگوهایی برای تقلید فراهم می‌کنند و برای همدیگر نقش های مکملی را بازی می‌کنند که از طریق آن، می‌توانند کنش متقابل اجتماعی را تمرین کنند و در مواقع تنش عاطفی، به یکدیگر یاری رسانند.(ماسن و همکاران، ترجمه یاسایی، ۱۳۸۴).

برادران و خواهران به انحای گوناگون می‌توانند بر فرد تأثیرگذار باشند و این تأثیر، به ویژه از سوی خواهران و برادران بزرگ تر برجسته تر است. برای مثال:

یک فرزند اول سلطه گر و جسور می‌تواند بر همشیرهای کوچک تر به صورتی تأثیر بگذارد که آن ها شخصیت انفعالی و غیر رقابت طلب را پرورش دهند.

۳- ترتیب تولد: از جمله عوامل تأثیرگذار بر شکل گیری شخصیت، که به خانواده مربوط است،ترتیب توالد فرزندان است. اینکه فرد فرزند چندم باشد- مثلا، فرزند اول باشد یا دوم و یا فزرند آخر – در شکل گیری شخصیت وی و میزان تأثیرگذاری او مؤثر است. آلفرد آدلر از جمله روان شناسان شخصیت است که توجه ویژه ای ‌به این عامل نمود. وی معتقد است:

بزرگ تر یا کوچک تر بودن از همشیرهای دیگر و قرار داشتن در معرض نگرش های متفاوت والدین شرایط کودکی مختلفی را به وجود می آورد که به تعیین نمودن شخصیت کمک می‌کند.

همانند آدلر، بندورا نیز به اهمیت ترتیب توالد در خانواده توجه داشت. او دریافت که فرزندان اول و تک فرزندان نسبت به دیگر فرزندان، مبنای قضاوتی متفاوتی برای توانایی هایشان دارند.

ماروین ذاکرمن نیز، که در زمینه ی میزان تأثیرپذیری فرزندان در هیجان خواهی از والدین به پژوهش نشست، معتقد است:

فرزندان اول و تک فرزندان در سنین اولیه، تحریک و توجه بیشتر را از والدین خود می گیرند که سطح بهینه ی تحریک بالاتر برای سال‌های آینده را تعیین می‌کنند.(شولتز،ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۴)

ب. همسالان: عامل دیگری که تأثیر مهمی در شکل گیری شخصیت دارد همسالان و دوستان هستند. پس از آنکه فرد دوره ی نوزادی و کودکی اول را پشت سر گذاشت و روابط اجتماعی او از محدوده ی والدین به دیگر اعضای خانواده فراتر رفت، نقش همسالان آشکار می شود. می توان گفت:

در واقع، کودکان در دو جهان زندگی می‌کنند: جهان والدین و سایر بزرگ سالان و جهان همسالان. (ماسن و همکاران، ترجمه یاسایی، ۱۳۸۴).

دوره نیمه-شیدایی: دوره نیمه-شیدایی همان دوره شیدایی با شدت کمتر است که در آن علائم جنون و خودبزرگ‌بینی وجود ندارد. بسیاری از بیماران در دوره نیمه-شیدایی فعال‌تر از حالت عادی هستند، در حالی که بیماران در دوره شیدایی به دلیل کاهش تمرکز در فعالیت‌های خود دچار مشکل می‌شوند. خلاقیت در بعضی بیماران نیمه-شیدا افزایش پیدا می‌کند. دوره نیمه-شیدایی ویژگی اختلال دوقطبی نوع دوم و اختلال خلق ادواری است اما می‌تواند در اختلال اسکیزوفرنیک ساز^[۶۸] نیز ظاهر شود. نیمه-شیدایی ویژگی اختلال دوقطبی نوع اول نیز هست و زمانی رخ می‌دهد که خلق بیمار بین وضعیت‌های عادی و شیدایی نوسان می‌کند(مالتز،۲۰۱۲).

خلق ترکیبی ^[۶۹]وضعیتی است که در آن هر دو علائم شیدایی و افسردگی به طور همزمان بروز می‌کنند (مثلا تحریک‌پذیری، اضطراب، خستگی، احساس گناه، پرخاشگری، تحریک‌پذیری، تفکرات خودکشی، ترس، شک یا پارانویا، صحبت بی‌وقفه و خشم). به عنوان نمونه، حالت گریه در وضعیت شیدایی یا تفکرات سریع در وضعیت افسردگی است. حالت‌های ترکیبی معمولاً خطرناک‌ترین دوره در بیماری‌های خلقی هستند زیرا رفتارهایی مانند سوء مصرف مواد، بیماری پانیک و اقدام به خودکشی تا حد زیادی افزایش پیدا می‌کنند(مالتز،۲۰۱۲).

معمولا اختلال دوقطبی به زیردسته‌های زیر طبقه‌بندی می‌شود:

اختلال دوقطبی نوع اول: وجود یک یا چند دوره شیدایی. وجود دوره افسردگی یا نیم-شیدایی برای تشخیص الزامی نیست اما گاهی اوقات اتفاق می‌افتد.اختلال دوقطبی نوع دوم: عدم وجود دوره شیدایی، وجود یک یا چند دوره نیمه-شیداییو یک یا چند دوره افسردگی اساسی(مالتز،۲۰۱۲).

اختلال خلق ادواری: دوره های نیمه-شیدایی همراه با دوره هایی از افسردگی که به اندازه افسردگی اساسی نباشند. بیشتر افرادی که دارای اختلال دوقطبی تشخیص داده می‌شوند، دارای تعداد دوره، به متوسط ۰٫۴ تا ۰٫۷ در سال، با طول سه تا شش ماه هستند. تناوب سریع به افرادی اطلاق می‌شود که بیشتر از سه دوره در سال را تجربه می‌کنند. بخش قابل توجهی از بیماران دوقطبی شامل این عنوان می‌شوند. در برخی منابع عناوین تناوب بسیار سریع و تناوب به شدت سریع یا تناوب بسیار بسیار سریع تعریف شده‌اند. یک تعریف از تناوب بسیار بسیار سریع، تغییر خلق در طول بازه ۲۴ تا ۴۸ ساعت است اگرچه دلیل قطعی برای این اختلالات هنوز شناخته نشده‌است، اما محققان بر این باورند که اختلالات دوقطبی منشا ارثی دارد وترکیب ژنتیکی افراد بیشتر از تربیت آن ها در این اختلالات مؤثر است. ممکن است مشکل فیزیکی در قسمتی از مغز که کنترل حالات روحی را به عهده دارد عامل این اختلالات باشد. ‌به این دلیل است که این اختلالات با دارو قابل درمان هستند. همچنین نوسانات خلقی ممکن است گاهی توسط استرس و یا بیماری به وجود بیایند(مالتز،۲۰۱۲).

• • افسرده خویی^[۷۰]: که یک افسردگی مزمن و خفیف می‌باشد. مزمن در پزشکی به معنای مستمر و طولانی مدّت می‌باشد. بیمار یک احساس مزمن بیماری و فقدان علاقه به فعالیت هایی که قبلا از آن ها لذّت می برده دارد امّا شدّت این مورد کمتر از افسردگی عمده می‌باشد(مالتز،۲۰۱۲).

• اختلال عاطفی فصلی (SAD): یک نوعی از افسردگی عمده می‌باشد. اما این نوع اختلال با تمام شدن روز آغاز می شود. افراد این نوع اختلال را در کشورهای دور از خط استوا در اواخر پاییز، زمستان و اوایل بهار می گیرند(مالتز،۲۰۱۲).

دلایل مشکلات مربوط به سلامت روان

اگرچه عامل دقیق مشکلات سلامت روان مشخص نمی باشد، امّا تحقیقات نشان می‌دهند که این شرایط ها بواسطه ترکیبی از فاکتورهای زیستی، روانشناختی و محیطی ناشی می‌شوند.

• فاکتورهای زیستی

برخی از بیماری های روانی به دلیل توازن غیرنرمال مواد شیمیایی خاصی در مغز به نام انتقال دهنده های عصبی بوده اند. انتقال دهنده های عصبی به سلول های عصبی در مغز کمک می‌کنند که با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. اگر این مواد شیمیایی در موازنه نباشند و یا عملکرد درستی نداشته باشند، پیام ها ممکن است به درستی در مغز جابجا نشوند و در نتیجه، علائم بیماری های عصبی ظاهر شود. علاوه بر این، نقصان ها یا صدمات در نواحی معینی از مغز به دلیل برخی از شرایط های روانی دانسته شده اند (اورسا، ۲۰۱۲).

در ادامه برخی دیگر از فاکتورهای زیستی که ممکن است باعث توسعه بیماری های روانی شوند آورده شده است:ژنتیک (وراثت): بسیاری از بیماری های روانی در خانواده ها بروز می‌کنند که دلالت بر این موضوع دارد که افرادی که یکی از اعضای خانواده آن ها مبتلا به بیماری روانی است در معرض احتمال بالاتری برای ابتلا به بیماری های روانی هستند. حساسیت در خانواده ها ز طریق ژن ها انتقال پیدا می‌کند. متخصصین بر این باورند که بسیاری از بیماری های روانی در ارتباط با حالت های غیرطبیعی در تعداد زیادی از ژن ها هستند، نه فقط در یک ژن. به همین دلیل است که یک فرد حساسیت به یک بیماری روانی را به ارث می‌برد و ضرورتا به آن بیماری مبتلا نمی شود. خود بیماری روانی از تقابل چندین ژن و فاکتورهای دیگری مثل استرس، سوء مصرف و یا یک حادثه رخ می‌دهد که می‌تواند بر روی یک بیماری در فردی که یک حساسیت وراثتی به آن بیماری دارد تأثیر گذاشته و یا آن بیماری را به راه بیاندازد(اورسا، ۲۰۱۲).

• • عفونت ها: عفونت های خاصی در ارتباط با آسیب مغزی و توسعه بیماری روانی یا بدتر شدن علائم بیماری در نظر گرفته شده اند. مثلا، یک وضعیتی تحت عنوان اختلال عصبی روانی سیستم ایمنی خودکار اطفال (PANDA)^[71] که در ارتباط با باکتری های استرپتوکوکوس می‌باشد به دلیل توسعه اختلال وسواس عملی-فکری و دیگر بیماری های روانی در کودکان می‌باشد.

• • نقصان ها و صدمات مغزی: نقصان ها یا صدمات در نواحی مشخصی از مغز هم باعث بروز برخی از بیماری های روانی شده اند.

• • آسیب های پیش از تولد: برخی از شواهد نشان می‌دهند که اختلال در نمو مغزی در مراحل اولیه جنینی که تحت عنوان آسیب یا تروما^[۷۲] شناخته می شود و در زمان تولد رخ می‌دهد (مثل فقدان اکسیژن رسانی به مغز) می‌تواند به عنوان فاکتوری در توسعه برخی از اختلالات مثل درخودماندگی^[۷۳] تلقی شود.

• سوء مصرف مواد: سوء مصرف طولانی مدّت مواد باعث بروز اختلالات زیادی مخصوصا نگرانی، افسردگی و پارانویا می شود.

فاکتورهای دیگر: تغذیه ضعیف و قرارگیری در معرض مواد سمّی مثل سرب می‌تواند در توسعه بیماری های روانی نقش داشته باشد(اورسا، ۲۰۱۲).

• • فاکتورهای روان شناختی که می‌توانند باعث بروز بیماری های روانی شوند شامل موارد زیر هستند:

• • آسیب شدید روانی در دوران کودکی مثل سوءاستفاده های عاطفی، جسمی و جنسی

• • از دست دادن یک چیز مهم در گذشته مثل از دست دادن والدین

• • مورد بی اعتنایی و بی توجهی قرار گرفتن

• • توانایی برای برقراری رابطه با دیگران(اورسا، ۲۰۱۲).

• • فاکتورهای محیطی: عوامل معین ایجادکننده استرس می‌توانند باعث بروز بیماری های روانی در یک فردی شوند که ‌به این بیماری ها حساسیت دارد. این عوامل به شرح زیر هستند:

• • مرگ یا طلاق

• • زندگی خانوادگی ناموفق

‌بنابرین‏ می بینید که پاسخ به پرسش فوق بسیار پیچیده است.هدف پاره ای از سازمان ها نوآوری است و آن را امتیاز رقابتی خود می دانند. حتی گاهی در این راه به بازده مستقیم هزینه در نظام اطلاعات نمی اندیشند. در پاره ای موارد نیز دگرگونی در مقررات دولتی و اجتماعی، عملکرد رقبا، و گسترش هزینه های عملیاتی، روی آوردن به نظام اطلاعات را ضروری و توجیه می کند(لاودن و لاودن، ۱۳۸۴).

به طور خلاصه می توان گفت که طی سال های اخیر، مدیران به دو دلیل توجه روزافزونی به نظام های اطلاعات و مدیریت اطلاعات در قالب این گونه نظام ها داشته اند.

1. 1. افزایش پیچیدگی فعالیت های کسب وکار: کسب وکار همواره پیچیده بوده است، ولی امروزه از هر زمان دیگری پیچیده تر شده است. همه سازمان ها در معرض تأثیرات اقتصاد بین الملل بوده و در بازار جهانی رقابت می‌کنند. فن آوری کسب وکار پیچیده تر می شود و چارچوب های زمانی برای اقدام های مدیریتی کوتاه تر می شود و محدودیت های اجتماعی در قالب تقاضای مشتریان برای محصولات و خدمات کیفی و ارزانتر وجود دارد. هر یک از این آثار بر پیچیدگی کسب وکار می افزاید.

1. بهبود توانمندی های رایانه؛ راینه های غول پیکر دهه های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ به سبب داشتن سرعت اندک و ‌اندازه بزرگ از صحنه خارج شده اند و تنها کارشناسان سخت افزار با آن ها سروکار خواهند داشت. در گذشته کاربران هرگز در تماس مستقیم با سخت افزارها قرار نمی گرفتند و از این امر راضی بودند و در بیشتر موارد استفاده کنندگان خروجی های رایانه حتی نحوه کار با آن را نمی دانستند و برخی از یادگیری آن هم هراس داشتند. اما کاربران امروزی دیگر رایانه را یک وسیله ویژه به شمار نمی آورند بلکه به آن به عنوان یک ابزار کار ضروری مانند میز صندلی و تلفن نگاه می‌کنند (ریموند مک لوید، ۱۹۸۸).

۴-۲- طبقه بندی نظام های اطلاعات

بدرقه (۱۳۸۹ ص ۲۶) معتقد است که نظام های اطلاعات می‌توانند بر اساس تنوع استفاده به چند طبقه تقسیم گردند. یک طبقه بندی اساسی ساده به وسیله نقشه اصلی در یک شغل مورد استفاده قرار گرفته است.

به هر حال باید این نکته در نظر گرفته شود که نظام های اطلاعات به طور نوعی ترکیب های یکپارچه ای از چندین گونه از نظامهای اطلاعات هستند.

نظام های اطلاعات به طور اساسی بر طبق سه نقش اصلی که در تعهد شغلی بازی می‌کنند طبقه بندی می‌شوند که عبارتند از:

حمایت از عملیات شغلی: مثل آماده سازی اطلاعاتی درباره ویژگی های ذی نفعان وبهره برداران پروژه ها برای تسریع در فرایند برنامه ریزی آن و پشتیبانی تصمیم گیری مدیریتی، تسریع در تصمیم گیری مدیریتی، حمایت کوشش های تعهدی در دستیابی به فواید رقابتی به وسیله تولیدات، خدمات و قابلیت ها مبتنی بر اطلاعات ویژه، این تولیدات، خدمات و قابلیت های مبتنی بر اطلاعات می‌تواند به سازمان یک فواید راهبردی، پیش از نیروهای رقابتی که در صحنه اجتماع و جهانی با آن ‌روبرو است به آن بدهد.

طبقه بندی های مدیریتی و عملیاتی می‌تواند به طبقاتی بیشتر در چندین طبقه مفهومی طبق نمونه ای که در شکل (۳-۲) آورده شده است تقسیم بندی شود.

نظامهای اطلاعاتی اجرایی نظام هایی هستند که عملیات شغلی را حمایت می‌کنند که شامل سیستم هایی که فرایند معامله (انجام) شغل ها، آن هایی که فرآیندهای صنعتی کنترل وآن هایی که مستقیماً در اداره ارتباطات و بهره وری شرکت می‌کنند راشامل می شود.

نظامهای اطلاعاتی مدیریتی گزارش دهی، نظام های پشتیبانی تصمیم ونظام هایی که اطلاعاتی را برای مدیریت بالا فراهم می‌سازند تقسیم بندی کرد.

نظام های اطلاعات

نظام های اطلاعات عملیاتی

نظام های اطلاعات مدیریت

نظام های اطلاعات اجرایی

نظام های پشتیبان تصمیم

نظام های گزارش دهی اطلاعات

نظام های پردازش تراکنش

نظام های کنترل فرایند

نظام های اتوماسیون اداری

شکل (۳-۲): طبقه بندی نظام های اطلاعاتی

۵-۲-نظام اطلاعات مدیریت ^[۱۱]

مدیران همواره به دنبال اطلاعات هستند ‌و اتخاذ تصمیمات آنان بر اساس داده های مرتبط با موضوع تصمیم است. در گذشته منابع اطلاعاتی آنان اتفاقی و غیر مطمئن و به طرق مختلف و گوناگون بوده واطلاعات آنان از طریق مقامات مافوق و یا مرئوسین و یا سایر پرسنل سازمان تأمین می شد که عدم اطمینان و ریسک اتکاء به صحت اطلاعات را تشدید می کرد زیرا افراد اطلاعات را با افزایش وکاهش به مقامات ارائه می‌کنند.

استفاده از سیستم اطلاعات مدیریت برای دسترسی به اطلاعات مطمئن که توانایی مدیریت را در اتخاذ تصمیم، برنامه ریزی وکنترل سازمان یاری دهد دارای یک رون تاریخی است واین سیر تاریخی با مفاهیم دفتر داری دوبل که توسط پروز لوکاپالیکی^[۱۲] در سال ۱۴۹۴ ارائه شد، آغاز گردید سیستم اطلاعات مدیریت تاقرن بیستم با تأنی به حرکت خود ادامه داد وشاید علت آن عدم توانایی بشر در حفظ، نگهداری و بازیابی اطلاعات بود.

با توسعه رایانه های با ظرفیت، سرعت و دقت بالا در اواسط قرن بیستم تکامل ‌و کاربرد مفاهیم سیستم های اطلاعاتی مدیریت، ‌با روندی دیگر وبا سرعت بیشتری توسعه یافت که حاصل آن تغییرات ر عملیات و فعالتی ها و وظایف سازمان تجاری دنیا به شرح زیر شد:

1. 1. مدیریت متمرکز وتکیه بر محورهای تمرکز اطلاعات وبهره گیری از فن آوری پیشرفته.

1. 1. طراحی اطلاعات وارائه گزارشات لازم مورد نیاز برای اتخاذ تصمیم مدیریت، برنامه ریزی و کنترل سازمان.

1. طراحی سیستم اطلاعات مدیریت با تکیه بر کنترل و سیستم های اطلاعاتی مدیریت کنترل پروژه ها.

نتایج حاصل از این مفاهیم، نظام اطلاعات مدیریت یا سیستم های اطلاعاتی مدیریت نامیده می شود. هدف سیستم های اطلاعاتی مدیریت افزایش روند ارائه واداره اطلاعات و کاهش حدس وگماندر حل مشکلات در سطوح مختلف سازمانی از طریق سیستم های بازخورد اطلاعات و بازتاب بازیابی اطلاعات در جهت تکامل داده های جدید به سیستم است.

نظام اطلاعات مدیریت شامل سه جزء است: مدیریت، اطلاعات و سیستم (بدرقه، ۱۳۸۹ ص۲۷).

۶-۲- تعاریف ومفاهیم نظام اطلاعات مدیریت

نظام اطلاعات مدیریت شبکه ای است متشکل از اجزای مختلف که اطلاعات لازم برای تصمیم گیری را در اختیار می‌گذارد و شامل روش ها و شیوه هایی است که جهت جمع‌ آوری، انباشتن و بررسی اطلاعات برای اشخاصی که اطلاعات را استفاده می‌کنند و نیز مدیریت اطلاعات را دارند. سایر تعاریف عبارتند از:

نظام اطلاعات مدیریت یک سیستم رسمی در سازمان است که گزارش های لازم را برای فرایند تصمیم گیری مدیریت فراهم می‌سازد.

شبکه ای است که از کانال های ارتباطی ‌و مراکز پردازش اطلاعاتی که اطلاعات را از منابع اصلی خود جمع‌ آوری نموده، پس از ذخیره سازی، بهنگام رسانی، پردازش ‌و مرتب سازی، آن ها را در اختیار مدیران مختلفی قرار می‌دهد که سازمان را اداره می‌کنند (علی پناهی، ۱۳۷۷).

یک نظام رسمی در سازمان است که گزارش های لازم را برای فرایند اخذ تصمیم مدیریت فراهم می آورد. نظامی را که کنترل و بازسازی اطلاعات را در سازمان ها به عهده دارد به طریقی که سازماندهی وانتخاب اطلاعات مناسب، اتخاذ تصمیم، برنامه ریزی و کنترل را برای مدیران آمادهسازد (اتابکی، ۱۳۷۹ به نقل از بدرقه، ۱۳۸۹ ص ۳۰).