کاربرد انیمیشن در آموزش هندسه:

امروزه در زمینه ی آموزش هندسه با بهره گرفتن از فن آوری رایانه و نرم افزارها و چند رسانه ای ها تحقیقات تازه ای صورت گرفته است که حول محور اثرات تصاویر گرافیکی پویا^[۴۲] متمرکز شده است. ‌به این روش آموزش هندسه با بهره گرفتن از تصاویر متحرک که قابلیت دستکاری و تغییر را دارند، هندسه پویا^[۴۳] گفته می شود. تصاویر گرافیکی پویا به عنوان یک میانجی برای یادگیری توجه خیلی از تحقیقات را در زمینه آموزش ریاضی به خود جذب ‌کرده‌است. استفاده از تصاویر گرافیکی پویا در محیط چند رسانه ای فرصت هایی را برای اکتشاف و جستجوی مفاهیم هندسی فراهم می‌کند (رستگارپور و یداللهی، ۱۳۸۹، ص ۶۵).

ادراک بصری و هندسه:

ادراک بصری به عنوان قابلیتی که نیاز به یاد دادن ندارد نیروی بالقوه شگرفی در انتقال اطلاعات به صورت مستقیم و ساده که به راحتی برای هر بیننده ای قابل فهم باشد را دارد (داندیس، ۲۰۰۸، ۲۳۲). نقطه، رنگ، خط، شکل، جهت، رنگ مایه، بافت، مقیاس، بعد و حرکت اجزای جدایی ناپذیر رسانه های بصری هستند که در بسط تفکر و ارتباط بصری نقش اساسی دارند. این عناصر تأثیر فوق العاده ای در شکل گیری مفاهیم اولیه هندسی برای بشر داشته است. پس می توان نتیجه گرفت که هوش فضایی به عنوان یکی از ابعاد هوش های چند گانه شیوه های تفکر حین فرایند یادگیری هندسه و در نتیجه فضایی به عنوان یکی از ابعاد هوش های چندگانه شیوه های تفکر حین فرایند یادگیری هندسه را فعال می کند. پس به کارگیری تصاویر گرافیکی می‌تواند تحریک شده و زمینه پیشرفت و جستجو را برای فرد فراهم می آورد. در حقیقت رایانه نوعی روش ابزار فضایی است که به یادگیرنده فرصت می‌دهد تا توان یادگیری خود را با بهره گرفتن از یک روش نوین و با بهره مندی از توانایی فضایی بالا ببرد. با فعال نمودن هوش فضایی می توان آموزش را توسعه داد. محیط چند رسانه ای با ارائه رنگ های متنوع، تصاویر و فیلم ها و انیمیشن ها، سمبل های گرافیکی و نرم افزارها طراحی، با امکان رسم خطوط و تصاویر و ایجاد پرسپکتیو و تجسم فضایی در آموزش مؤثر گام هایی برداشته است (فناخسرو، ۱۳۸۵، ص ۳).

هوش‌های چندگانه:

در سال ۱۹۸۳، یکی از روان‌شناسان دانشگاه هاروارد به نام هوارد گاردنر به مخالفت با نظریه سنجش هوش برخاست. وی که با نگاه سنتی به هوش مخالف بود با به چالش کشیدن نظریه کوته بینانه تر ‌در مورد خرد که اساساً مبتنی بر توانایی استدلالی و کلامی است، اظهار کرد که هوش شکل‌های متعددی دارد و هر فرد به میزان معین از اشکال مختلف هوش برخوردار است. او با بیان این مطلب که در فرهنگ ما، هوش به درستی تعریف نشده است، در کتاب خود با عنوان چارچوب‌های ذهن (۱۹۸۳)، به وجود حداقل هفت نوع هوش اصلی اشاره کرد، وی بعدها هوش هشتم و نهم را نیز ‌به این مجموعه افزود (آذرفر، ۱۳۸۲، ص ۲۸).

گاردنر ‌در مورد اینکه چگونه مهارت‌های پردازش اطلاعات زیر بنای رفتار هوشمندان را تشکیل می‌دهد، دیدگاه دیگری را در اختیار می‌گذارد؛ اما این نظریه برخلاف رویکرد اجزایی، با آزمون‌های موجود هوش شروع نمی‌کند و سعی دارد عناصر پردازش اطلاعات را که برای موفق شدن در آن‌ ها ضروری هستند، به طور جداگانه بررسی کند. در عوض، معتقد است که هوش را باید بر حسب مجموعه عملیات پردازش مجزایی تعریف کرد که به فرد امکان می‌دهند تا فعالیت‌هایی را انجام دهد که ارزشمند هستند (برک، ۱۳۸۶، ص ۴۲۳). گاردنر (۱۹۸۳) با این اعتقاد که استدلال، هوش، منطق و دانش معنای یکسانی ندارند، دیدگاهی نو از هوش ارائه کرد که به سرعت مورد پذیرش بسیاری از برنامه‏ریزان آموزشی قرار گرفت. او مفهوم هوش را گذشته از توانایی کلامی و ریاضی به استعداد موسیقی، روابط فضایی، دانش درون فردی و … گسترش داد. به نظر وی عملیات ذهن در نظام نمادی مانند زبان با عملیات نمادی در موسیقی، حرکات بیانی، ریاضی و تصاویر تفاوت دارد. او پس از انجام دادن پژوهش‌های گسترده‏ای درباره مسائل بیولوژیکی و فرهنگی مرتبط با فرآیندهای ذهنی، هفت نوع هوش را پیشنهاد کرد که با دیدگاه سنتی هوش که بیشتر بر توانایی‌های زبانی و ریاضی استوار است، تفاوت دارد (شریفی، ۱۳۸۴، ص ۵، نقل از مارنات^[۴۴]، ۲۰۰۳).

جدول شماره ۱-۲: هوش‌های هشت گانه ی گاردنر (آرمسترانگ،۱۳۸۳).

نوع هوش

توصیف

هوش زبانی

توانایی استفاده از زبان خودتان و دیگر زبان‌ها برای فهماندن مقاصد خود به دیگران و درک مقاصد آنان.

هوش منطقی-ریاضی

توانایی درک اصول علت و معلولی شبیه به درک دانشمندان یا منطق دانان، یا استفاده از استدلال کمی و ریاضی به گونه ای شبیه به استفاده‌ ریاضی‌دانان.

هوش فضایی

توانایی بازنمایی جنبه‌های فضایی دنیا در ذهن خود، مانند خلبانان، بازیکنان شطرنج، نقاشان، مجسمه سازان، یا آرشیتکت ها.

هوش بدنی- جنبشی

توانایی استفاده از قسمتی یا تمامی بدن خود برای حل یک مسأله یا تولید یک فرآورده، یا عمل کردن شبیه به ورزشکاران یا بازیگران.

هوش میان فردی

توانایی درک افراد دیگر و برقرار کردن رابطه‌ معنی دار با آنان. این کار از راه درک اشخاص دیگر امکان پذیر است؛ یعنی چه کاری می‌توانند انجام دهند. چگونه با دنیا و دیگران رابطه برقرار می‌کنند واکنش احتمالی آنان چیست. چه چیزی را دوست دارند، از چه چیزی اجتناب می‌کنند و چه احساسی دارند.

هوش درون فردی

توانایی درک خودتان، دانستن این که چه کسی هستید، توانایی‌ها و ناتوانایی های شما در چیست، آرزوها و هدف‌هایتان کدام اند، چه احساسی دارید. از چه چیزی اجتناب می‌کنید؛ و در شرایط مختلف چگونه واکنش نشان می‌دهید.

هوش طبیعت گرایانه

توانایی درک طبیعت و دنیای مدرن، تفاوت قائل شدن بین موجودات طبیعی زنده و غیر زنده و اشیاء ساخته شده‌ دست انسان و دسته بندی کردن آن‌ ها.

هوش منطق/ریاضی:

اما درمورد معاون(متدخّل)درصورتی­که فعل فاعل از جهات اباحه جرم باشد، جرم معاون محقق نمیشود. پس هرکس سلاحی به شخصی بدهد تا از خودش دفاع کند، به خاطردخالت در قتل مسئولیتی ندارد.^[۱۱۱]۵ وهرکس­دیگری را به انجام کاری که قانون به او اجازه داده و یا به کاربردن قدرتی که نسبت به آن تعهد و وظیفه دارد، اقدام کند، مجازات نمی­ شود. ^[۱۱۲]۶

قانون‌گذار لبنان به مسئولیت معاون (متدخّل) به صورت مستقل از فاعل، آن چنان که ‌در مورد محرّض در بند دوم ماده ۲۱۷ ق.م.ل تصریح نموده بحث ننموده است. بین فعل تدخل و نتیجه مجرمانه رابطه­ای وجود دارد. بدین معنی که هرگاه فاعل اصلی، جرمی مرتکب نشود یا مرتکب شود ولی به دلایل قانونی همچون زوال وصف مجرمانه از آن به خاطرجهات اباحه جرم و… ، معاون (متدخّل) مسئولیتی ندارد. ^[۱۱۳]۷

بدین ترتیب درحقوق لبنان دفاع مشروع(مواد ۱۸۳-۱۸۴- ۲۲۸) ضرورت(۲۲۹-۲۳۰) امرآمر قانونی واجرای قانون(۱۸۵)اجازه قانون ورضایت (۱۸۶-۱۸۷) از عوامل موجهّه­ جرم به شمار می­آیند و علل موجهّه­ جرم علل موضوعی هستند که وصف مجرمانه را زایل می‌کنند و طبق آنچه که در حقوق ایران ‌در مورد تأثیر علل­ موجهّه­ گفته شد،­ علاوه برمرتکب اصلی به متدخّلین وشرکاء نیز سرایت پیدا می­ کند.

ب) تأثیرعوامل رافع مسئولیت مباشر

گاه­جرم به طورکامل اتفاق می افتد، اما به خاطر وجود حالت یا شرایط خاص در مرتکب عمل مجرمانه، قانونگذارجرم ارتکابی را قابل انتساب به او ندانسته و او را از مجازات معاف می‌دارد. از این موارد به دلیل عدم قابلیت انتساب از عوامل رافع مسئولیت یاد می­ شود.

درمواردی که به علت عدم قابلیت انتساب به عمل مجرمانه به شخص معین و یا به علت وجود معاذیر قانونی شخصی، مرتکب را از مسئولیت و مجازات معاف می شناسیم، این امر تاثیری در مسئولیت کیفری معاون نخواهد داشت و او به خاطر فعالیت مجرمانه، مجازات خواهد شد. ^[۱۱۴]۱

با احراز مسئولیت جزایی، اجرای مجازات امکان پذیر است ولی عواملی وجود دارند که می‌توانند باعث زوال مسئولیت گردند. ^[۱۱۵]۲

اردبیلی نیز در تأثیر اسباب رافع مسئولیت بیان نموده، اسباب رافع مسئولیت کیفری شخصی و درونی است. ‌بنابرین‏ هرگاه درارتکاب جرم، مباشر همکارانی داشته باشد، صفاتی مانند جنون و صغر که تنها به او منتسب است از دیگران رفع مسئولیت کیفری نمی­کند. ^[۱۱۶]۳ مثلاً فردی صغیر ممیز را تحریک یا ترغیب نماید تا از مغازه دیگری مالی را سرقت نماید، در صورت ارتکاب سرقت مباشر صغیر مطابق ماده ۴۹ ق.م.ا مسئولیت کیفری نخواهد داشت ولی محرک او معاون در جرم ارتکابی شناخته شده و به مجازات می­رسد. البته لازم به ذکر است که هر کس صغیر غیر ممیز یا مجنون را تحریک و ترغیب به ارتکاب­ جرم نماید و جرمی توسط آن ها واقع گردد، آن ها را در حکم وسیله دانسته و محرک را در حکم مباشر قرار داده است که همان سبب اقوی از مباشر می‌باشد.

قانون مجازات اسلامی، درماده ۴۴ تصریح نموده «درصورتی که فاعل جرم به جهتی از جهات قانونی قابل تعقیب نباشد، یا تعقیب یا اجرای حکم مجازات به جهتی از جهات قانونی موقوف شود، تاثیری درحق معاون جرم نخواهد داشت» که مقصود قانون‌گذار با ذکر جهات قانونی در این ماده ناظر به مواردی است که مباشر اصلی جرم تعزیری به عللی از جمله وجود عوامل رافع مسئولیت جزایی مانندکودکی­قابلیت انتساب جرم را ندارندوموجب سقوط مجازات می­ شود. به عبارت دیگرمجرم­به علت خصوصیات­جسمی­یا­روانی خاص، اهلیت وقابلیت انتساب جرم ‌و تحمل بارمسئولیت جزایی را ندارد.

اجبار همان آثار جنون را دارد مانند جنون، اجبار جرم را از بین نمی برد و فقط مسئولیت شخصی مرتکب را زایل می­ کند (معاون کسی که بر اثر اجبار مرتکب جرم شده قابل مجازات است، اگر او نیز ­مجبور نشده­ باشد) و اجبار ­مسئولیت مرتکب­ جرم ­را اعم از­ جنایت ­و جنحه­ و حتی­ خلاف ­حذف­ می­ کند.^[۱۱۷]۱

کودکی به همراه جنون ‌و اجبار و اکراه از علل تام رافع مسئولیت کیفری هستند که به طور کامل مسئولیت جزایی را رفع ‌می‌کنند اما مسئولیت مدنی آن ها همچنان باقی است. گاه ممکن است با توجه به شرایط و اوضاع و احوال به طور نسبی رافع مسئولیت جزایی باشند که این علل نسبی رافع مسئولیت جزایی عبارتند از مستی، خواب و بیهوشی و جهل و اشتباه در هر حال علل رافع مسئولیت کیفری، مسئولیت جزایی را از شخص مرتکب رفع ‌می‌کنند، اما نسبت به معاونان در جرم مسئولیت جزایی همچنان باقی است و نفعی به حال آن ها ندارد.

درحقوق لبنان با وجود علل رافع مسئولیت کیفری، مسئولیت جزایی از فاعل زایل می­ شود.یعنی جائی که مرتکب­ اهلیت جزایی نداشته باشد، مسئولیت کیفری ندارد. اما ‌در مورد مسئولیت معاون درجرم تاثیری ندارد. پس هرکس مجنون یا صغیر کمتراز ۷ سال را به ارتکاب جرم مساعدت­کند، با وجود عدم مسئولیت فاعل، معاون درآن جرم­محسوب می­ شود.­(بند۲ ماده۲۲۲ ق.م.ل)

درحقوق لبنان کودکی به چهار مرحله تقسیم شده است.تا هفت سالگی که هیچ مسئولیتی وجود ندارد. از۷ تا ۱۲ سالگی از۱۲ تا ۱۵ سالگی و ۱۵ تا ۱۸ سالگی، درحقوق ایران نظام پله­ای وجود ندارد، بلکه سن بلوغ اماره رشد کیفری است واشخاص نابالغ به کلی مسئولیت کیفری ندارند. ^[۱۱۸]۲

‌بنابرین‏ کودکی در ماده(۲۴۰)جنون(۲۳۱-۲۳۴)مستی(۲۳۵) اکراه ‌و اجبار (۲۲۷-۲۲۸) جهل و اشتباه (۲۲۳-۲۲۴) از عوامل رافع مسئولیت کیفری به شمار می‌آیند که همانند عوامل رافع مسئولیت کیفری درحقوق ایران، مسئولیت جزایی را از مرتکب اصلی رفع ‌می‌کنند، اما در مسئولیت معاونین تأثیری ندارند.

ج) تاثیر کیفیات مخفّفه یا مشدّده جرم و مباشر

قبل­‌از تعیین تاثیر کیفیات مشدّده­وجهات مخفّفه­مجازات نسبت به معاونین جرم لازم است، آن ها را تعریف نمود. کیفیات مخفّفه، موجباتی است که هرگاه جرم مقرون به آن ها باشد، مجازات تخفیف پیدا کرده و علل تخفیف مجازات بر دو نوع است:

۱- جهات تخفیف قانونی یا معاذیر قانونی، عبارت از اموری است که از طرف مقنن پیش‌بینی شده و تعداد آن محدود ‌می‌باشد که با وجود آن ها، مجازات باید تخفیف یابد. ^[۱۱۹]۱

۲- کیفیات یا جهات مخفّفه قضایی، کیفیاتی هستند که قانون نسبت به آن ها صراحتی ندارد بلکه فقط می ­توانند درصورتی که اوضاع و احوال قضیه را مقتضی تخفیف بدانند و رعایت حال مجرم را لازم تشخیص دهند، میزان مجازات را تا حدودی که قانون پیش‌بینی کرده پایین آورند. ^[۱۲۰]۲

درتعریف جهات مشدّده هم­گفته شد:«کیفیاتی هستند که به طور محدود و مشخص درقانون پیش‌بینی­شده ­و قاضی­محکمه­ را­ مکلف می­ نماید­ که میزان ­مجازات ­رابه­بیش ازحداکثرمقرر،افزایش دهد». ^[۱۲۱]۳

حال باید دید این کیفیات چه تاثیری در وضع معاون دارند. برای این منظور، آن ها را به سه دسته، کیفیات ذاتی(حقیقی)شخصی و مختلط تقسیم کرده و درهر مورد بررسی می نماییم:

الف) کیفیات مشدّده و مخفّفه حقیقی(ذاتی)

۳٫ «النَّاسُ مسلّطون علی أَمْوَالِهِمْ». مفاد قاعده این است که هر مالکى، نسبت به مال خود تسلط کامل دارد و مى‌تواند در آن هر گونه تصرفى اعم از مادى و حقوقى بکند، و هیچ کس نمى‌تواند او را بدون مجوز شرعى از تصرفات در آن منع کند. به عبارت دیگر، به موجب این قاعده، اصل بر آن است که همه گونه تصرفات براى مالک مجاز است، مگر آن که به موجب دلیل شرعى خلاف آن ثابت گردد.

قاعده تسلّط از مشهورترین قواعد فقهى است و به علت کاربرد وسیع اقتصادى و اجتماعى‌اش، از دیرباز از اساسى‌ترین قاعده‌هاى فقه اسلام بوده است. این قاعده تثبیت کنندۀ ارکان مالکیت است و به علت جایگاه خاص اموال و مالکیت در زندگى روزمره مردم، اهمیت و برجستگى خاصى در بین سایر موضوعات دارد. بر اساس آن، تصرف در مال غیر جز از طریق جلب رضایت مالک ممنوع شده است. اهمیت شایان توجه قاعده تسلّط، که عامل استقرار و قوام مالکیت است، باعث شده تا مکاتب جدید حقوقى نیز بدون استثنا و به شدت تحت تأثیر آن قرار گیرند؛ به طورى که قسمت اعظم و عمدۀ مجموعه مقرراتى که به منظور تنظیم امور اقتصادى و تعیین حد و مرز روابط اقتصادى افراد جامعه در ‌نظام‌های قانون‌گذارى جدید تدوین مى‌شود، در واقع، مایۀ اصلى خود را از این قاعده و فروع و شقوق مختلف آن مى‌گیرد.

به گفته صاحب جواهر: «قَاعِدَهً سُلْطَانِ الْمُلْکُ وَ تُسَلَّطُ النَّاسَ عَلَى أَمْوَالِهِمْ، أَصْلُ لَا یَخْرُجُ عَنْهُ فِى مُحِلُّ الشَّکِّ». یعنى قاعده سلطنت مالک و (به تعبیر دیگر) تسلط مردم بر اموال خود، اصلى است که در موارد تردید (و عدم وجود دلیل بر خلاف) نمى‌توان از آن خارج شد (نجفی، ۱۳۱۴، ج۲۶، ص۲۳۴).

۴٫ و همچنین«الْمُسْلِمُونَ عَلَى شُرُوطِهِمْ، إِلا شَرْطًا أَحَلَّ حَرَامًا، أَوْ حَرَّمَ حَلاَلاً» استدلال نموده اند. به نظر ایشان این ادله شامل معامله صلح می‌باشد، وهمین کافی است برای صحت و لزوم عقد صلحی که هیچ پیشینه خصومت و نزاع موجود و متوقع برای آن یافت نمی شود (اردبیلی، ۱۴۱۶، ج۹، ص۳۳۱).

۳-۱-۴- دلایل عام صحت عقد صلح

یکی از مهمترین دلایل اقامه شده برای صحت صلح، روایاتی می‌باشد که اطلاق و عموم آن ها در اعتبار عقد صلح می‌باشد. . بیشتر فقهایی که درصدد ارائه دلیل بر صحت صلح برآمده اند ‌به این گونه روایات استناد نموده اند (شهید ثانی، ۱۴۱۴، ج۴، ص۲۷۴٫ ۱۳۶۳٫ حائری شاه باغ، ۱۳۸۲، ص۶۵۸).

در روایات اسلامی موضوع اصلاح ذات‌البین از اهمیت بسیاری برخوردار است و به عناوین مختلف، مردم ‌به این امر تشویق و ترغیب شده‌اند، به گونه‌ای که در بعضی از روایات از اصلاح میان مردم به عنوان بهترین صدقه و در برخی دیگر به عنوان بهترین عبادت یاد شده ‌است.

پیامبر اکرم (ص) در این باره می‌فرماید:

«اصَلَاحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّهِ الصَّلَاهِ وَ الصِّیَامِ؛ اصلاح ذات‌البین از یک سال نماز و روزه برتر است»؛ (حرّ عاملی، ۱۴۱۴، ج۱۳، ص۱۶۶).

در روایت دیگری می‌فرماید:

«هر کس در راه صلح و سازش بین دو نفر گا‌م بردارد تا وقتی که برگردد ملائکه الهی بر او درود می‌فرستند و ثواب شب قدر به او داده می‌شود»؛ (همان)

قال رسول‌الله (ص):«أَفضَلُ‌ الصَدَقَهِ‌ أَصلاحُ‌ ذ‌اتِ‌ البَینِ ؛ بـرتـرین و بالاترین صدقه، اصلاح میان مردم است».

امیر مؤمنان على علیه السلام در نامه خود به مالک اشتر این جمله را خاطرنشان مى‏سازد که : « وَ لَا تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاکَ الیه عَدُوُّکَ لِلَّهِ فِیهِ رِضًى، فَانٍ فِى الصُّلْحِ دَعَهً لِجُنُودِکَ وَ رَاحَهً مِنْ هُمُومِکَ وَ أَمْناً لِبِلَادِکَ… ».

«و از صلح و آشتى که رضا و خوشنودى خدا در آن است و دشمنت تو را به آن بخواند سرپیچى مکن، زیرا در آشتى راحت لشگریان و آسایش اندوهها و آسودگى براى اهل شهرهاست‏».

‌بنابرین‏ ؛ اصل و اساس از نظر اسلام صلح بوده و جهاد نیز ماهیت دفاعی دارد و هدف هر دو نشر عقاید توحیدی و حاکمیت قوانین الهی بر جهان است. موضوع «صلح‏» و زندگى مسالمت‏آمیز از مسائل عمیق و ریشه‏دار اسلام است و تمام نظامها و قوانین و دستورات و مقررات اسلامى بر اساس آن پى‏ریزى شده است.

قال الامام الصادق (علیه السلام):صَدَقَهُ یحبها اللَّهِ اصلاح بین النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَ تَقَارُبُ بینهم إِذَا تَبَاعَدُوا؛ صدقه‌ای که خدا دوست دارد، اصلاح میان مردم است، هرگاه به اختلاف و فساد افتاده باشند و نزدیک ساختن آن ها به یکدیگر هرگاه از هم دور شده باشند (همان). ‌

همچنین ایشان میفرمایند : لِأَنَّ اصلح بین اثنین أَحَبَّ الی مِنْ انَّ أَتَصَدَّقُ بدینارین؛ ایجاد الفت و اصلاح بین ۲ نـفـر که توسط من انجام گیرد، نزد من محبوب‌تر است از این که ۲ دینار در راه خدا صدقه بدهم.

اصلاح میان مؤمنان از چنان اهمیتی در نظر ائمه علیهم‌السلام برخوردار بود که امام صادق (ع) برای رفع اختلاف مالی شیعیان از مال خود مبلغی را اختصاص ‌داده بودند تا با پرداخت آن نزاع خاتمه یابد (همان). . ‌

ایشان در این باره به یکی از یاران خود به نام مفضل فرموده‌اند: اذا رأیت بین اثنین مِنْ شیعتنا منازعه فَافْتَدِهَا مِنْ مالی؛هنگامی که میان ۲ تن از پیروان ما نزاعی می‌بینی، از مال من غرامت بپرداز تا با یکدیگر صلح کنند.

در این خصوص شخصی چنین روایت ‌کرده‌است: من و دامادم درباره میراثی نزاع می‌کردیم که مفضل به ما رسید و وقتی متوجه شد نزاع و مشاجره ما به سبب چیست، ما را به منزل خود دعوت کرد و با پرداخت ۴۰۰ دینار میان ما صلح برقرار ساخت و گفت: بدانید که این از مال من نبود. امام صادق (ع) به من دستور داده است که هرگاه میان ۲ نفر از شیعیان اختلاف و مشاجره‌ای پیش آمد، با پول آن حضرت، صلح و صفا میان آنان ایجاد کنم (همان). .

حضرت امیر (ع) اصلاح میان مردم را از بـزرگ‌تـریـن و برترین عبادت‌ها دانسته و می‌فرمایند:

فَأَنْی سمَعت جدکمَا (ص) یقَوْلُ : اصلاح ذات‌البین أَفْضَلُ مِنْ عَامِهِ الصلوه وَ الصیام ؛ از جد شما پیامبر شنیدم که فرمود: اصلاح میان مردم از همه نمازها و روزه‌ها برتر است.

در اصـول کافی از امام صادق (ع) نقل شده است: انَّ الصلِح لِیس بکذاب ؛ مصلح دروغگو نیست.

هرچند در قرآن و روایـات، دروغ گـفتن مورد نکوهش قرار گرفته و این رذیله اخلاقی از گناهان کبیره به حساب می‌آید؛ اما به سبب اهمیت بـرقـراری اصلاح میان مردم، اگر کسی بتواند ‌به این وسیله میان ۲ نفر صفا و صمیمیت ایجاد کند، دروغ گفتن جایز است.

بـرایـن‌اسـاس، چـنـانـ چه شخصی برای ایجاد اصلاح میان مردم، سخن غیرواقعی بگوید؛ اما اصلاح به آن بستگی داشته باشد، سـخـن او دروغ بـه شـمار نمی‌رود و این مـوضـوع، دلیل وجوب اصلاح میان مردم است؛ زیرا ترک دروغ واجب بوده و واجب جـز بـه واجـب مـهـم‌تـر و مـؤکـدتـر سـاقـط نمی‌شود.

تئوری موقعیتی هرسی و بلانچارد

رهبری موقعیتی یک نظریه اقتضایی است که پیروان و زیردستان یک رهبر را مورد توجه قرار می‌دهد این تأکید بدان سبب است که موفقیت یا اثر بخشی یک رهبر در گرو این حقیقت است که این پیروان هستند که یک رهبر را می‌پذیرند یا رد می‌کنند. صرف نظر از آنچه رهبر انجام می‌دهد، میزان موفقیت او بستگی به چگونگی عمل پیروان دارد. روشی که هرسی و بلانچارد ارائه کرده‌اند مبتنی بر درجه رشد یا سطح آمادگی پیروان است. آمادگی بازتاب این امر است که یک پیرو تا چه حد تمایل و توانایی برای انجام یک وظیفه دارد. هرسی و بلانچارد چهار مرحله را در کسب این آمادگی مشخص کرده‌اند:

۱ ـ در این مرحله افراد نه مایلند و نه توانایی آن را دارند که مسئولیت انجام کاری را برعهده گیرند.

۲ ـ در مرحله دوم، افراد توانایی انجام کارها را ندارند ولی این آمادگی و تمایل را دارند که مسئولیت بپذیرند.

۳ ـ در این مرحله افراد توانایی انجام کار را دارند ولی نمی‌خواهند آنچه را که رهبر می‌گوید انجام دهند.

۴ ـ در مرحله چهارم افراد هم توانایی لازم را دارند و هم مایلند آنچه را که از آنان خواسته شده انجام دهند.

رهبری موقعیتی از همان دو بعد که فیدلر تعیین کرد استفاده می‌کند یعنی رفتار رهبر از نظر توجه به کار یا توجه به کارمند.

به هر حال، هرسی و بلانچارد از این هم یک گام پیش تر می‌نهند، یعنی هر بعد را در یکی از دو انتهای یک طیف قرار می‌دهند و سپس از ترکیب آن‌ ها چهار شیوه خاص رهبری به وجود می‌آورند:

ـ دستور دهی ( توجه به کار زیاد ـ توجه به کارمند کم ). رهبر وظایف را تعریف می‌کند و به کارکنان می‌گوید که چه کاری را، چگونه، چه وقت و کجا انجام دهند. در این شیوه روی دستورالعمل ها تأکید زیادی می‌شود.

ـ قبولاندن ( توجه زیاد به کار ـ توجه زیاد به کارمند ). رهبر تا آشنایی بیشتر فرد با وظایفش هنوز هم دستور می‌دهد ولی توجه او به فرد بیشتر شده است.

ـ مشارکت ( توجه کم به کار ـ توجه زیاد به کارمند ). رهبر و پیرو در تصمیم گیری مشارکت می‌ورزند.

نقش اصلی رهبر تسریع در انجام کار و برقراری ارتباط است.

ـ نمایندگی دادن ( توجه کم به کار ـ توجه کم به کارمند ). ‌در مورد کار و در زمینه حمایت از کارکنان، رهبرهیچ دستورالعمل و بخشنامه‌ای صادر نمی‌کند ( اعرابی، حمید رفیعی، اسراری ارشاد، ۱۳۸۲، ص ۳۴۹ ).

رفتار رهبر

توجه زیاد به کار و توجه زیاد به روابط

رفتار با توجه به روابط

رشد نیافتگی

رشد یافتگی

S₂

S₃

توجه زیاد به روابط و توجه کم به کار

S₁

توجه زیاد به کار و توجه کم به روابط

توجه کم به روابط و توجه کم به کار

S₄

(زیاد)

رفتار با توجه به کار

(کم)

R₁

ناتوان و بی‌میل

R₂

ناتوان و مایل

R₃

توانا و بی‌میل

R₄

توانا و مایل

میزان رشد یا درجه بلوغ پیرو

نمودار ۳ ـ ۲ : الگوی موقعیتی رهبری هرسی و بلانچارد (اعرابی، رفیعی، ارشادی، ۱۳۸۲، ص ۳۵۰ ).

وقتی پیروان به سطح عالی آمادگی می‌رسند، رهبر نه تنها از میزان کنترل خود بر کارها کم می‌کند بلکه تلاش می‌کند تا در رفتار خود نیز تجدید نظر کند و به اصطلاح کمتر از کارمندان حمایت می‌کند مثلاً در مرحله اول آمادگی، رهبر باید دستورالعمل های روشن و مشخصی به پیروان خود بدهد مانند دستورالعمل های ارائه شده توسط شیوه رهبری دستور دهی. در مرحله دوم، رهبر باید توجه زیادی به کار و کارمند داشته باشد. با توجه زیاد به کار، کمبود آمادگی و توانایی‌های کارمندان جبران خواهد شد و با توجه زیاد به کارمندان، آن‌ ها نیز تلاش می‌کنند تا از نظر روانی محبت های رهبر را جبران کنند و به خواسته‌هایش جامه عمل بپوشانند.

در مرحله سوم، مسائل انگیزشی مطرح می‌شوند که در اجرای شیوه رهبری مشارکتی، به بهترین نحو حل خواهد شد و سرانجام در مرحله چهارم رهبر نباید کار چندان زیادی انجام دهد زیرا پیروان هم تمایل دارند وهم می‌توانند مسئولیت ها را بپذیرند ( همان منبع، ص ۳۵۰ ).

تئوری مبتنی بر تبادل نظر رهبر با اعضاء

«جورج گرائن»^[۴۲] و همکارانش تئوری مبتنی بر تبادل نظر رهبر با اعضا را ارائه کردند. در تئوری مذبور چنین استدلال می‌شود که رهبر در اثر فشارهای زمانه می‌کوشد تا با گروه کوچکی از زیردستان یک رابطه ویژه برقرار کند. او یک گروه صمیمی‌تشکیل می‌دهد که آن‌ ها را گروه غیر رسمی‌یا خودمانی می‌نامند. اعضای این گروه مورد اعتماد هستند و از امتیازات ویژه‌ای برخوردارند. این گروه سایراعضای سازمان را «رسمی» یا « غیر» می‌نامند. اعضای خودمانی از نظر جنسی، سن و شخصیت با رهبر سازگاری بیشتری دارند یا این که اعضای رسمی‌با رهبر تجانس زیادی ندارند. با توجه به تئوری مبتنی بر تبادل نظر رهبر با اعضاء میتوان پیش‌بینی کرد که اعضای گروه «خودمانی» عملکرد بسیار بهتری دارند، جابجایی آنان کمتر است و نسبت به رئیس خود رضایت بیشتری دارند (‌رابینز،۱۳۸۴، ص ص ۴ و۶۶۳).

تئوری مسیر ـ هدف

تئوری مسیر هدف که در سال های ۱۹۷۰ به وسیله «مارتین»^[۴۳] «ایوانز»^[۴۴] و «رابرت هاوس»^[۴۵] ابداع شد، دارای نگرشی اقتضایی است، ولی نقطه تمرکز و تأکید آن به جای صفات ثابت رهبر، موقعیت و رفتارهای رهبر می‌باشد. ‌بنابرین‏ تئوری مسیر ـ هدف امکان تطبیق رهبر با موقعیت را فراهم می‌سازد. مهم ترین عامل توانایی رهبر در دادن پاداش است و تعیین این موضوع که زیردستان چه باید بکنند تا به چنین پاداشی برسند. از این رو رهبران می‌توانند هدف‌ها، یعنی پاداش‌ها را تعیین کنند و مسیرهای رسیدن به آن‌ ها را مشخص نمایند. سبک یا شیوه‌ای از رهبری اثر بخش خواهد بود که بتواند به زیردستان همان پاداشی را بدهد که خواستار یا در آرزوی آن هستند.

تئوری مسیر ـ هدف چهارنوع رفتار تحت عناوین هدایتی، حمایتی، مشارکتی و موفقیت خواهی را به رهبر معرفی می‌کند:

ـ رهبری هدایتی : رهبر به زیردستانش می‌گوید که چه انتظارهایی از آن‌ ها دارد. راهنمایی لازم را درباره چگونگی انجام وظایف ارائه می‌دهد، کاری را که باید انجام شود برنامه ریزی می‌کند، معیارهای معینی را برای عملکرد زیردستانش حفظ می‌کند.

ـ رهبری حمایتی : رفتار رهبر دوستانه است و به وضعیت اجتماعی، رفاه و نیازهای زیردستانش توجه می‌کند.

ـ رهبری مشارکتی : رهبر با زیردستانش درباره موضوع ها مشورت می‌کند و پیشنهادهای آن‌ ها را قبل از تصمیم گیری مورد توجه قرار می‌دهد.

ـ رهبر موفقیت خواه : هدف‌های تلاش برانگیز تعیین می‌کند، از زیر دستانش انتظار دارد در بالاترین سطح تلاش کنند و اطمینان زیادی دارد که زیردستان تلاش می‌کنند و هدف‌ها را تحقق می‌بخشند.

۳٫ گاه ارث به معنای انتقال قهری دارایی متوفی به ورثه می‌باشد^[۱۸۵] واژه «ارث» در دو ماده ۸۶۱، ۸۶۷، ۹۴۶، ۹۴۰ قابل تغییر به «انتقال قهری ترکه» نیز هست. برخی ‌به این تعبیر ایراد کردند که ارث انتقال قهری ترکه نیست، اگرچه با آن همراه و ملازم است زیرا، با معنی لغوی ارث (بقا) سازگار به نظر نمی رسد.^[۱۸۶]

ج) تفاوت ترکه با ارث

با توجه به تعاریفی که از دو مفهوم «ترکه» و «ارث» ارائه شد در تفاوت بین این دو می توان گفت: ترکه دارایی متوفی قبل از ادای دیون و واجبات مالی می‌باشد وارث دارایی متوفی بعد از ادای دیون و واجبات مالی می‌باشد. به عبارت دیگر، آنچه که بعد فوت متوفی به ورثه اش می‌رسد ارث است نه ترکه. به همین دلیل است که قبل از مطالبه سهم الارث باید تقسیم ترکه صورت پذیرد.

۵-۲- مصادیق تحت شمول ترکه

در تعریف ترکه گفته شد ترکه دارایی به جا مانده از متوفی- اموال، حقوق، تعهدات- اعم از مثبت یا منفی می‌باشد. در شمول نام ترکه بر دارایی های مثبتی که در زمان فوت متوفی موجود است تردیدی وجود ندارد. به عنوان مثال؛‌ملکی را خریداری نمودید و یا معامله ای انجام دادید که در آن خیار به نفع شما وجود دارد یا فردی تعهد به نفع شما نموده است با فوت شما این ملک و حق خیار و تعهد به ورثه شما منتقل می شود. موادی از قانون موید ادعای ماست که ذیلاً‌ تعدادی از آن ها بیان می‌گردد:

م ۸۲۳ ق. م: «حق شفعه بعد از موت شفیع به وارث یا وراث او منتقل می شود».

م ۸۶۸ ق.م:«مالکیت ورثه نسبت به ترکه متوفی مستقر نمی شود مگر پس از اداء‌ حقوق و دیونی که به ترکه میت تعلق گرفته».

م ۸۶۹ ق. م: «حقوق و دیونی که به ترکه میت تعلق می‌گیرد و باید قبل از تقسیم آن ادا شود از قرار ذیل است: …»

م ۱۶۴ ق. م. ا.: «حق مطالبه حد قذف به همه وارثان به جز زن و شوهر منتقل می شود وهر یک از ورثه می‌تواند آن را مطالبه کنند هرچند دیگران عفو کرده باشند»^[۱۸۷].

محل بحث جایی است که دارایی به سبب فوت متوفی حاصل می شود؛ مثلاًع فردی در اثر قتل غیر عمد کشته می شود یا در قتل عمد با رضایت ولی دم و قاتل، قصاص تبدیل به دیه می شود آیا دیه متوفی جز ماترک است؟ یا متوفی از مستمری بگیران بوده با فوت وی مبالغی به عنوان حقوق مستمری بگیری، حق بیمه، هزینه کفن و دفن و غرامت و … پرداخت می شود آیا این امور جز ماترک و دارایی مثبت متوفی است؟ یا دارایی منفی زمان فوت متوفی است. اگر این دارایی منفی قائم به شخص نباشد، مثلاً؛ متوفی متعهد شده بود ۱۰۰ تن از گندم خود را به شخصی بفروشد با فوت وی، تعهد به ورثه اش منتقل می شود و آن ها مکلف به انجام تعهد می‌باشند. اما اگر این دارایی منفی قائم به شخص باشد، مثلاً؛‌ نقاش ماهری متعهد شده بود تابلو نقاشی برای شخصی بکشد و فوت نماید. در این حالت در اکثر موارد اتفاق نظر است که به ورثه منتقل نمی شود. اما در برخی مصادیق آن مانند این که متوفی در زمان حیات خود ضمانت فردی را با قرارداد کفالت یا وثیقه در مراجع قضایی نموده باشد بین حقوق ‌دانان اختلاف نظر است که آیا تعهد به ورثه منتقل می شود یا خیر؟

در این گفتار نظریات مختلفی که درخصوص شمول ترکه است را بیان می نماییم.

الف) حقوق بازماندگان و مستمری بگیران و عدم شمول ترکه بر آن

مستخدم دولت هر شخصی است که به خدمت دولت در یکی از وزارتخانه یا مؤسسات دولتی پذیرفته شده است. (بند الف ماده یک قانون استخدام کشوری) با فوت هر مستخدم دولت حقوق وظیفه او به وراث وی پرداخت می شود. حال مشمول قانون استخدام کشوری باشد یا قوانیناستخدامی خاص دیگر مانند قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران و یا قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران. (مواد ۸۱ قانون استخدام کشوری، ۱۵۳ قانون ارتش جمهوری اسلامی و ۱۷۱ قانون استخدامی سپاه).

کارگرانی هم که بیمه بوده باشند با فوت آنان مبلغی به عنوان مستمری به وراث آنان پرداخت می شود. بند ۱۶ ماده ۲ قانون تامین اجتماعی مصوب ۱۳۵۴ مقرر می‌دارد: «مستمری عبارت از وجهی است که طبق شرایط مقرر در این قانون به منظور جبران قطع تمام یا قسمتی از درآمد به بیمه شده و در صورت فوت او برای تامین معیشت بازماندگان وی به آنان پرداخت می شود».

سوال اینجا است آیا این حقوق و مستمری که به بازماندگان مستخدم دولت و بازماندگان کارگر بیمه شده پرداخت می شود ماترک محسوب می شود یا خیر؟

برای پاسخ ‌به این سوال و تعیین ماهیت حقوق وظیفه و مستمری بازماندگان متوفی موادی از قانون استخدام کشوری که به پرداخت حقوق وظیفه به بازماندگان مستخدم متوفی دلال می کند. را به عنوان نمونه بیان می نماییم:

م ۸۶ ق. ا. ک: «وراث قانونی از لحاظ این قانون عبارتند ازک فرزندان و زوج یا زوجه دائمی و مادر و پدری که در کفالت متوفی بوده اند و نیز نوادگانی که پدر و مادرشان فوت شده و در کفالت متوفی می‌باشند یا دارا بودن شرایط زیر:

الف) فرزندان و نوادگان ذکور از ۲۰ سال کمتر داشته باشند مگر این که به موجب مدارک مثبته در یکی از دانشگاه ها یا مؤسسات آموزشی رسمی عالی مشغول تحصیل باشند و در این صورت نیز حقوق وظیفه آن ها در پایان ۲۵ سال عمر آنان قطع خواهد شد

ب) فرزندان و نوادگان اناث تا ۲۰ سالگی به شرط نداشتن شوهر، ولی اگر به موجب مدارک مثبته در یکی از دانشگاه ها یا مؤسسات آموزشی رسمی عالی مشغول تحصیل باشند. و شوهر نداشته باشند حقوق وظیفه آنان در پایان ۲۵ سال عمر آنان قطع خواهد شد.

پ) مادر متوفی به شرط نداشتن شوهر.

ت) عیال دائمی متوفی تا زمانی که شوهر اختیار نکرده باشد.

ث) شوهر در صورتی که علیل و از کار افتاده و تحت کفالت عیال متوفای خود بوده باشد.

ج) فرزندان و نوادگان علیل یا ناقص العضو مستخدم متوفی که قادر به انجام کار نباشند مادام العمر».

م ۸۷ ق. ا. ک. :«حقوق وظیفه به طور مساوی بین وراث قانونی تقسیم می شود هرگاه سهم یکی از وراث قطع شود به تساوی به سهام بقیه وراث اضافه خواهد شد و با توجه به تعداد وراث سهم آنان هیچ گاه از نسبت های مقرر در این ماده و اضافات مربوط تجاوز نخواهد کرد».

شبیه مفاد همین مواد در مواد ۸۸ و ۸۱ قانون استخدام نیروهای مسلح و ۸۰ و ۸۱ و ۸۳ قانون تامین اجتماعی مصوب ۱۳۵۴ و ماده ۴۷ قانون استخدامی شرکت های دولتی و مواد ۱۷۱ و ۱۸۲ و ۱۸۳ قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران و ۱۵۳ و ۱۶۴ و ۱۶۵ قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز آمده است.

با توجه به مواد فوق از آن جایی که، ۱- ترتیبات و شرایط خاص قانونی جهت دریافت حقوق وظیفه و مستمری لازم است که، انطباقی با قاعده ارث ندارد. به خصوص آنکه به حکم مواد ۸۷ و ۱۶۵ و ۱۶۳ قوانین فوق، پرداخت مستمری به بازماندگان به نحو تساوی صورت می‌گیرد در حالی که در ارث چنین نیست.