۲-۳- ظهور وشکوفا شدن مالی رفتاری

طی دهه ۱۹۹۰ عمده مطالعات دانشگاهی از تحلیل هایی اقتصاد سنجی سری های زمانی قیمت ها، سودهای نقدی و عایدات به بسط مدل هایی که روانشناسی افراد را به بازارهای مالی ارتباط می‌دادند، سوق پیدا کرد.بدین صورت که محققین استثناها فراوانی را در بازارهای مالی پیش رو داشتند که مدل های نظری در قالب نظریه نوین مالی قادر به تبیین آن ها نبودند. بسیاری از سرمایه گذاران در گذشته ‌به این نتیجه رسیده بودند که پدیده‌های روانشناختی نقش مهمی را در تعیین رفتار بازارهای مالی دارند. با این وجود مطالعات رسمی ‌و دانشگاهی در این حوزه طی دهه ۱۹۹۰ گسترش یافت. از مطالعاتی که تمرکز خود را در حوزه رفتاری فردی سرمایه گذاران قرار دادند می توان به مقاله اسلویچ (۱۹۷۲)درباره برداشت نادرست افراداز ریسک و مقالات تیورسکی و کاهنمن (۱۹۷۴) و کاهنمن و تیورسکی (۱۹۷۹)درباره تصمیمات شهودی و چارچوب های تصمیم در سال های ۱۹۷۴ و۱۹۷۹ که نقش بنیادی را در این زمینه داشتند اشاره نمود (تلنگی ۱۳۸۳، ۱۰).

مالی رفتاری، مطالعه چگونگی تفسیر افراد از اطلاعات برای اتخاذ تصمیمات سرمایه گذاری آگاهانه می‌باشد. به عبارت دیگر مالی رفتاری به دنبال تأثیر فرایندهای روانشناختی در تصمیم گیری است. علاوه بر آن مالی رفتاری را می توان پارادایمی دانست که با توجه به آن، بازارهای مالی با بهره گرفتن از مدل هایی مورد مطالعه قرار می گیرند که دو فرض اصلی و ‌محدود کننده پارادایم سنتی بیشینه سازی مطلوبیت مورد انتظار و عقلانیت کامل را کنارمی گذارد. مالی رفتاری دو پایه اصلی دارد، یکی محدودیت در آربیتراژ است که عنوان می‌کند سرمایه گذاران عقلایی به راحتی نمی توانند از فرصت های آربیتراژ استفاده کنند، زیرا این کار مستلزم پذیرفتن برخی ریسک ها است. دوم روان شناسی است که با استفاده ازآن رفتار و قضاوت سرمایه گذاران و هم چنین خطاهایی که اشخاص در هنگام قضاوت مرتکب می‌شوند، بررسی می شود یافته ها حاکی از آن است که سرمایه گذاران همیشه به طور منطقی، قابل پیش‌بینی و بدون اریب، همان گونه که توسط مدل های رایج نشان داده شده اند، رفتار نمی کنند. بر اساس نظریه های روان شناسی، انسان ها تمایل به نگهداری حوادث خاصی در ذهن خود به صورت تصورات دارند و این تصورات ذهنی در بعضی از مواقع اثرات بیشتری از خود حوادث بر رفتار افراد دارند. مطالعات زیادی نحوه عملکرد. غیر منطقی افراد در مباحث سرمایه گذاری و پولی را نشان داده است (خواجویی و قاسمی ۱۳۸۵، ۵۷).

تاریخچه مالی رفتاری در طول نیم قرن اخیر را می توان در دو تحول متمایز خلاصه کرد. اولین تحول، تحول نئوکلاسیک در مالی است که با مدل های قیمت گذاری دارایی های سرمایه ای، تئوری بازار کارا در دهه ۱۹۶۰، مدل قیمت گذاری دارایی های سرمایه ای در طول دوره های متفاوت و تئوری قیمت گذاری اختیار معامله مبتنی بر آربیتراژ در دهه ۱۹۷۰، ‌آغاز می شود. دومین تحول، تحول رفتاری در مالی است که در دهه ۱۹۸۰ با سؤال درباره منشأ نوسانات در بازارهای مالی، با کشف ناهنجاری های بی شمار و تلاش در جهت ترکیب تئوری های مالی مانند تئوری آینده نگری کاهنمن و تیورسکی در سال ۱۹۷۹ و سایر تئوری های روانشناسان، آغاز گردید.

این دو تحول در زمان‌های مختلف و از طرف افراد متفاوتی مطرح شدند و به نظر می‌رسد این دو شیوه با هم ناسازگار باشند. ما این دو تحول در مالی با هم ترکیب شده اند و برخی از کاربردهای مهم، نیازمند استفاده از هر دو روش ‌می‌باشد (ترجمان و آقا بابایی ۱۳۹۱، ۲).

۲-۳-۱ مالی رفتاری

مالی رفتاری پارادایم جدیدی در بازارهای مالی است، که به تازگی ظهور یافته و در پاسخ به مشکلاتی است که پارادایم مالی مدرن با آن روبه رو بوده است. به بیان دیگر به بحث در رابطه با برخی پدیده‌های مالی می پردازد که در آن ها نمایندگان کاملاً عقلایی نیستند. مالی رفتاری شامل دو حوزه اساسی است: محدودیت در آربیتراژ و روانشناسی شناختی. محدودیت در آربیتراژ ‌به این امر می پردازد که تحت چه شرایطی نیروهای آربیتراژ در بازار مؤثر و در چه مواقعی غیر مؤثر خواهند بود. روانشناسی شناختی بیان می‌دارد که فرآیندهای تصمیم گیری انسانی با توجه به برخی محدودیت های شناختی تحت تأثیر قرار می‌گیرد محدودیت در آربیتراژ خود شامل تئوری پیش نگری و روانشناسی شناختی شامل رفتارهای شهودی می‌باشد (یوسفی ۱۳۸۸، ۵۹).

۲-۳-۲ تئوری پیش نگری

پایه و اصول دیگر تئوری پیش نگری که توسط کاهنمن و تیورسکی در سال ۱۹۷۹ ارائه شد. تابع ارزش است. تابع ارزش با تابع مطلوبیت در تئوری مطلوبیت مورد انتظار فرق می‌کند و این به خاطرنقطه عطف است که به وسیله نقطه مرجع افراد تعیین می‌گردد. بر اساس تئوری مطلوبیت مورد انتظار تابع مطلوبیت به صورت مقعر یا کاو است، اما بر طبق تابع ارزش ارائه شده توسط کاهنمن و تیورسکی شیب تابع مطلوبیت ثروت قبل از نقطه عطف در حال افزایش و پس از آن با افزایش ثروت در حالت کاهش می‌باشد. نقطه عطف هم برای هر فردی متفاوت است و بستگی ‌به این دارد که چه مقدار ثروت را مد نظرش قرار داده باشد. سرمایه گذاران ریسک گریز هستند کاهنمن و تیورسکی بیان کردند زمانی که سرمایه گذاران در سمت چپ منحنی ثروت (ضرر) هستند از ریسک گریزی به ریسک پذیری تغییر جهت می‌دهند. دو پدیده عنوان شده در این قسمت یعنی» ترجیح برای نتایج مطمئن« و» ترجیح ریسک، زمانی که سرمایه گذاران با ضرر روبرو هستند« که به وسیله کاهنمن و تیورسکی کشف شده ممکن است بتواند بعضی از ابعاد غیرمنطقی بودن سرمایه گذاران را توضیح دهد تئوری پیش نگری در طی سال های دهه ۸۰ توسط دانشمندان دیگری نظیرتالر، شیلر و جانسون تکمیل شده و هم اکنون این تئوری ۴ بخش مهم ازابعاد رفتاری سرمایه گذاران را در بر می‌گیرد که عبارتند از:

۱- زیان گریزی :

شواهد تجربی نشان می‌دهد که دردناکی ضرر وزیان دو برابر لذت همان مقدار سود ‌و منفعت
می‌باشد و این بحث می‌تواند به روشن شدن این نکته کمک کند که چرا افرادی به شرکت در شرط بندی ها بیشترتمایل پیدا می نمایند در واقع آنان می خواهند از دردناکی حس ضرر و زیان خود بکاهند.

حیطه وسیع تخیل بخش مهمی از کلاس ادبی را می‌سازد. این بخش از کار با اهدافی نظیر: « وارد کردن اعضا به فضاهای نامتعارف و انگیزه عمل بیشتر برای شکستن قالب‌های کلیشه‌ای، تجربه فضاهای ذهنی تازه در خیال‌پردازی، وسعت دادن به دامنه سوژه‌ها برای خیال‌پردازی، پیدا کردن ارتباط‌های تازه بین چیزهایی که به نظر بی‌ارتباط هستند و یا ارتباط معمولی دارند و گذاشتن اعضا در یک موقعیت تازه و جذاب به‌ خصوص چیزهایی که مورد علاقه بچه‌هاست، انجام می شود.»(عطاءالهی،۱۳۸۴).

۱۱۹-۲-۲- چند کارکرد قصه گویی:

شنیدن: قصه توانایی شنیدن را در انسان پرورش می‌دهد. درست است که صدا به گوش همه می‌رسد، اما همه نمی شنوند. همان طور که همه نگاه می‌کنند، اما نمی بینند. دیدن شنیدن نیاز به تمرین دارند و قصه گویی یکی از این را ه های پروراندن گوش است.

گفتن: زبان که دستاورد بزرگ انسان هاست، با شنیدن آغاز می شود. زبا ن شناسان می‌گویند افراد انسان به

وسیله علایم با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند و این علایم در درجه اول گوش دهانی هستند. پیدایش گفتار در انسان به پانصد هزار سال تا یک میلیون سال پیش می‌رسد صحبت کردن فعالیتی است که ما در اوان کودکی، از دو سالگی به بعد، یاد می گیریم. برای هر انسان طبیعی، گفتار عبارت است از دسته ای عادت که

او در روابط روزمره خود با اطرافیانش به کار می بندد. وقتی کودک به سن شش سالگی می‌رسد، ساختمان و نظام گفتار در او شکل گرفته است. بعدها در مدرسه زبان نوشتن و خواندن را به او می آموزند. اگر بپذیریم که یک کودک شش ساله الگوی دستوری و صداهای اساسی زبان خود را آن طور که در تمام عمر به کار خواهد برد، یاد گرفته است، آن گاه می‌توانیم به اهمیت قصه گویی شفاهی برای کودکان پی ببریم.

خواندن: قصه گویی کودکان را به طرف کتاب می کشاند و باعث ارتقاء قدرت درک می شود. به خصوص

وقتی کودک کتابی را می‌خواند که قصه اش را می‌داند، هم ذهن خود را نظم می‌دهد، هم حا فظه اش را می پرورد و هم تصاویر و مفاهیم را بدونه درنگ می فهمد. از این جهت قصه گویی کارکردهای مختلفی را به طور همزمان دارد که یکی هم افزودن بر گنجینه واژگان و تسهیل تفکر است. جزء آ نچه گفته شد قصه گویی آیینی زنده است و همه کارکردهای آیین زنده را دارد از جمله ارتباطی که بین گوینده و مخاطب و

بین گروه مخاطبان برقرار می‌کند. این ارتباط می‌تواند آرامش بخش و سازنده باشد مثل وقتی که مادری برای کودکش قصه می‌گوید؛ می‌تواند احساسات بشری را تلطیف کند، مثل وقتی که کسی قصۀ عاشقانه و محبت آمیزی می شنود؛ می‌تواند بر انگیزننده باشد، مثل وقتی که کسی نقلی حماسی می شنوند؛ و می‌تواند انسان ساز باشد، مثل وقتی که مستبد خونریزی چون شهریار به شنیدن قصه های شهرزاد می نشیند.(آقاعباسی،۱۳۸۸،ص۱۸۴).

۲۰-۲-۲- مخاطبان برنامه قصه گویی:

به جز مواردی که قصه از رادیو و تلویزیون پخش می شود، در سایر اوقات قصه گو و شنوندگان رو در روی یکدیگر قرار دارند و در این صورت هر قدر تعداد مخاطبها کمتر باشد، قصه گویی راحت تر و مؤثرتر انجام خواهد شد. قصه گو باید این امکان را داشته باشد که به چشم و چهره مخاطب هایش دیده بدوزد و از حالت‌های آنان برای بیان مؤثرتر قصه کمک بگیرد. همچنین شنوندگان باید این مجال را داشته باشند که با دقت و نگریستن در حرکات و تغیرات چهره قصه گو، حالت‌های غم، شادی و هیجان برخاسته از قصه را که در چهره او به نمایش گذارده شده، بهتر درک کنند. به طور کلی، تعداد مخاطب ها نسبت به نوع قصه، قدرت و جاذبه کلام قصه گو و فضای قصه گویی متغیر است اما شاید بتوان تعداد مناسب مخاطبها را بین ۵ و ۳۵ نفر دانست. ارتباط عاطفی قصه گو با شنوندگان در تاثیر و پذیرش سخن وی نقشی تعیین کننده دارد، ارتباط عاطفی قصه گو با شنوندگانش در تاثیر و پذیرش سخن وی نقشی تعیین کننده دارد، ‌بنابرین‏ پدرها و مادرها، پدربزرگها و مادربزرگها که انس و الفت دیرین با کودکانشان دارند و صدا و چهره شان برای آن ها آشناست، می‌توانند بهترین قصه گو ها باشند. ‌در مرتبه دوم، آموزگاران، مربیان و کتابداران قرار می گیرند که بیش از دیگران، با کودکان و نوجوانان آشنایی و روابط صمیمانه دارند. اهمیت دیگر سنخیت و همسانی گروه مخاطبان از جهت ویژگی‌های روحی و فرهنگی، گنجینه لغات و دانستنی های پایه، نیازها و مسائل خاص کودکان و نوجوانان است و از آنجا که خصوصیات فوق در مقاطع سنی و جغرافیایی مختلف، متفاوت خواهد بود بهتر است تا جایی که امکان دارد، مخاطبهای قصه یک دست باشند(مهاجری،۱۳۸۸،ص۱۴۷-۱۴۸).

۲۱-۲-۲- قصه گویی در کلاس درس:

قصه گویی همچون نمایش خلاق ابزار تواناسازی دانش آموزان در کلاس درس، ابزاری لذت بخش برای

تمرین شنیدن و گفتن ونیز ابزاری برای آموزش مفاهیم، برای بر انگیختن علاقه به مطالعه و تحقیق، برای تأکید بر یکه بودن تخیل هر انسان و ابزاری برای توانایی ذهنی معنا ساختن و توانایی ذهنی پیگیری رویداد های داستان است. به یک کلام قصه گویی ابزار آزادی است، چون کودکی که بتواند اندیشه ها و احساسات خود را به زبانی فصیح ابراز کند، کودک مختاری است. با قصه ها می توان شیوهای گوناگون استفاده از زبان از جمله دستور العمل های آموزشی، روش ها، رمز و رازها، معما ها، هشدارها، پرسش ها و توضیحات را نشان داد. آنچه قصه گویی را به هنر تبدیل می‌کند، تخیل خلاق آن است و تخیل موجود زبان است. زبانی که محمل دانش و فرهنگ و معرفت انسان است(آقا عباسی،۱۳۸۸،ص۱۸۶). جانسون(۲۰۰۷) بر این باور است که قصه گویی ابزاری نیرومند برای کمک به کودکان جهت درک احساسات و رفتارشان است و به آن ها یاری می رساند تا احساسات انتزاعی خود را به صورتی عینی درک کنند.

۲۲-۲-۲- نکته هایی برای قصه گویی در کلاس درس:

وقت معین برای قصه: برای جدی گرفتن قصه باید آن را در برنامۀ درسی گنجاند.

آزادی: شرکت در برنامۀ قصه گویی داوطلبانه است. اجباری نیست که همه قصه بگویند همچنین محدودیتی در انتخاب قصه نیست فضای کلاس قصه گویی در عین جدی بودن رسمی و تصنعی نیست و آزادی در آن موج می زند.

سادگی: پیچیدگی گاهی بر سردر گمی می افزاید و سادگی زمینۀ تخیل خلاق است. غرابت نیز از جمله پیچیدگی‌های هاست قصه نباید اهداف مبهمی را دنبال کند و بیش از حد نامأنوس و غیر قابل در ک باشد بلکه بهتر است ساده و در محدودۀ فرهنگ زادگاه کودک باشد.

استفاده از فن یوورش فکری: در قصه گویی های خلاق که قصه با مشارکت دانش آموزان به طور فی البداهه شکل می‌گیرد، هیچ راه حل و پیشنهادی را نباید نادیده گرفت و بدتر از آن کوچک شمرد و تحقیر

کرد. باید به بچه ها جرئت فرصت و میدان داد. در جلسه های یورش فکری در هر زمینه ای از جمله قصه گویی همه باید بتوانند اولین را که به نظرشان می‌آید، بگویند و از تمسخر و انتقاد نهراسند. در شرکت های تولیدی حتی اگر در میان انبوهی از طرح های ارائه شده، تعداد اندکی هم به خط تولید برسند، جبران وقت و هزینه خواهد شد این فن انگیزۀ مشارکت و تمنای فعالیت را دامن می زند.

فرصت مشارکت مساوی: همه حق دارند که به یک نسبت از فرصت مشارکت برخوردار باشند همه باید بتوانند پیشنهادها و تحلیل های خود را ارائه دهند به همین دلیل گاهی لازم است که به جای گفتن، به دلیل

کمبود وقت آن ها را بنویسد

۱ـ۲ـ۱ـ۲ـ مبنای مسئولیت

مسئولیت بر دو رکن استوار است و آن هم تقصیر یا خطا و اهلیت است. ‌بنابرین‏، بدون ارتکاب خطا یا تقصیر و نداشتن اهلیت، کسی مسئولیتی نخواهد داشت. البته صرف داشتن خطا یا تقصیر کافی برای تحقق مسئولیت نیست؛ بلکه باید بین خطا و نتیجه مجرمانه رابطه سببیت وجود داشته باشد. این رابطه سببیت یا اسناد مادی است یعنی عمل از نظر مادی به مرتکب نسبت داده شود که این رابطه به تنهایی کافی نیست بلکه باید اسناد معنوی هم وجود داشته باشد یعنی فاعل در شرایطی مرتکب عمل مادی شده باشد که از قوه شعور و ادراک و آزادی اراده نیز برخوردار باشد.^[۱۴]

از این رو مبناهای مسئولیت را در حقوق در این قسمت بررسی می نماییم. و در قسمت بعدی انواع مسئولیت قضات را ذکر خواهیم کرد.

۱ـ۲ـ۱ـ۲ـ۱ـ نظریه خطا و خطر

بر مبنای این نظر، هر کس که به فعالیتی بپردازد، محیط خطرناکی را برای دیگران به وجود می آورد و باید خسارت هایی را که به دیگران وارد می شود، جبران کند، زیرا اوست که از منافع آن محیط بهره مند می شود. در واقع مسئولیت شخص برای جبران خسارتی که به دیگران وارد می‌کند به خاطر این نیست که او مقصر است، بلکه به خاطر سودی است که از ایجاد آن محیط خطرناک به او می‌رسد. بر مبنای این نظریه، سرمایه داران و صاحبان کارخانه ها که از فعالیت های خود سود فراوانی می بردند باید خسارات حاصل شده از آن را نیز جبران می‌کردند، حتی اگر حوادث ایجاد شده به خاطر بی احتیاطی کارگران رخ می‌داد و یا امکان پیش‌بینی وقوع آن حادثه وجود نداشت.^[۱۵]

مطابق این نظریه، ارتکاب تقصیر شرط مسئولیت نیست، بلکه هر کسى‌که بر اثر فعالیت خود خطرهایى ایجاد مى‌کند و موجب زیان دیگرى مى‌شود مسئول و ملزم به جبران خسارت وارد شده است. ‌بنابرین‏ شخصى که اتومبیلى را به حرکت درمى‌آورد و یا کارخانه‌اى را به کار مى‌اندازد ایجاد خطر مى‌کند و چون از منافع این فعالیت بهره‌مند مى‌شود ناچار باید ضررى را که از این راه متوجه دیگرى مى‌شود تقبل و جبران کند. به بیان دیگر، ملاک مسئولیت مطابق این نظریه ، فعالیتی می‌باشد که ایجاد کننده خطر می‌باشد نه ارتکاب تقصیر.

به بیان دیگر ‌هر شخصی که بر اثر فعالیت خود موجب به وجود آمدن خطری می ‌شود که به دیگری زیان وارد می‌ نماید مسئول می‌باشد و باید جبران خسارت بنماید. این قاعده بیان می‌دارد که خسارت باید به شحصی نسبت داده شود که سبب وقوع آن شده. بر اساس این نظریه چنانچه بر اثر عمل شخص یا اشخاص وابسته به او یا اشیاء تحت تصرف او خسارتی به دیگری وارد شود عامل زیان مسئول شناخته می شود و باید از عهده زیان وارد آمده را جبران بنماید، مگر آنکه بتواند خلاف آن را اثبات بنماید. بر اساس نظریه خطر، اصل بر مسئول بودن عامل زیان می‌باشد و وی موظف به جبران خسارت زیان‌دیده است، مگر اینکه بتواند خلاف آن را به اثبات برساند. در این نظریه زیان‌دیده تنها باید ورود خسارت و همچنین رابطه عاملیت عامل خسارت را اثبات نماید.

اگر بخواهیم فعالیت یک قاضی در این نظریه عامل ورود ضرر بدانیم، کافی است بگوییم قضاوت کردن بین دو نفر همیشه علیه یک نفر و به ضرر یک طرف دعوی است. گاهی این ضرر بر مبنای قانون است که مسئولیتی از این ناحیه بر دادرس بار نمی شود، ولی گاهی نیز این ضرر بر مبنای قانون نیست و نحوه قضاوت قاضی و تصمیمی که می‌گیرد علت اصلی ورود ضرر می‌باشد. در این صورت قاضی باید به خاطر ایجاد ضرر ناروا جبران خسارت نماید.

۱ـ۲ـ۱ـ۲ـ۲ـ نظریه تقصیر

واژه تقصیر در متون حقوقی به معانی مختلف به کار رفته است، تقصیر در لغت خودداری از انجام عملی با وجود توانایی صورت دادن آن عمل را گویند. در فقه غالباً به همین معنی به کار رفته است و مقابل آن قصور است که خودداری از انجام کاری با عجز از انجام آن را گویند.^[۱۶] در حقوق مدنی تقصیر ترک عملی است که شخص ملزم به انجام آن است یا ارتکاب عملی که از انجام دادن آن منع شده است، قسمت نخست را تفریط و قسمت دوم را تعدی می‌نامند که تقصیر اعم از تعدی و تفریط، علامت تقصیر در حقوق مدنی است که ضمانت اجرای آن جبران خسارت است.^[۱۷]

در حقوق جزا نیز وضعیت فردی است که به طور قطع و یقین مرتکب جرم شده و به همین دلیل مقام تعقیب علی‌رغم اصل برائت او را مورد تعقیب قرار می‌دهد. همچنین، در حقوق جزا، واژه تقصیر در دو معنای عام و اخص به کار رفته است، در معنی اخص منحصر به بی احتیاطی و غفلت و در نقطه مقابل، قصد مجرمانه به کار می رود. بسیاری از نویسندگان کیفری این معنی را تحت عنوان «خطای غیرعمدی» و احیاناً خطای جزایی به کار می‌برند و معنی اخص را از آن اراده می‌کند. همچنین تقصیر به معنای اعم، عبارت است از رابطه خاص روانی که بین فاعل و جرم برقرار می شود.^[۱۸]

مطابق این نظریه شخص وقتى مسئول است که در انجام اعمال خود مرتکب تقصیر یا خطائى شده باشد. تقصیر دربر گیرنده تخلف از تعهد و التزام قانونى یا قراردادى و یا تجاوز یک شخص به حقوق شخصى دیگرى برخلاف متعارف است و مى‌توان گفت که تقصیر عبارت است از عمل خلاف حق که یک شخص نسبت به شخص دیگرى انجام مى‌دهد. ‌بنابرین‏، هرگاه شخصى در اعمال و رفتار خود احتیاط معمول و مرسوم در جامعه را رعایت نکند یا از مقررات تخلف کند و موجب زیان دیگرى شود، مسئول و مقصر شناخته مى‌شود و ملزم است که از عهده جبران زیان وارد شده برآید. به طور مثال، راننده‌اى که از مقررات ‌راهنمایی و رانندگى تخلف مى‌کند و موجب حادثه‌اى مى‌شود که منجر به خسارت اشخاص دیگرى مى‌شود مقصر است و باید زیان وارد شده را جبران کند. ‌بنابرین‏ نظریه، زیان‌دیده وقتى مى‌تواند به حق خود برسد که ثابت کند عامل زیان مرتکب تقصیر و خطائى شده و زیان وارد بر او نتیجه مستقیم تقصیر عامل زیان است. عامل زیان نیز براى رفع مسئولیت خود مى‌تواند ثابت کند که زیان وارد شده در نتیجه تقصیر و خطاى زیان دیده یا بر اثر قوه قاهره بوده است.

تاکنون تحقیقات کمی‌در زمینه ارتباط اختلالات روانی قبل از اعتیاد به اینترنت انجام شده است.

هنوز علت و اثر ارتباط بین استفاده بی رویه از اینترنت و افسردگی و تنهایی قطعی نیست.

این ارتباط ممکن است دوطرفه باشد. افرادی که تنها یا افسرده هستند برای اینکه از احساس دردناک خود کم کنند به اینترنت پناه می آورند. چون آن ها از این طریق ارتباطات دوستانه و حمایت‌های انسان‌های دیگر را به دست می آورند و این ها دقیقا چیزهایی است که آن ها در زندگی واقعی از دست داده‌اند.

(Morahan Maythin ,1999 ; Morahan Marthin , Schumker , 2000 و ۲۰۰۳)

تحقیقات نشان داده که معتادان به اینترنت برای این به اینترنت روی می آورندکه احساسهای منفی خود را کم کنند. فرار از فشارها، بهتر کردن روحیه خود وقتی خلق پائین دارند یا مضطرب هستند یا از جامعه کناره گیری کرده‌اند از جمله آن ها هستند. ( Anderson 1999; Morahan Marthin ,Schumker , 2000 )

این یافته ها مهر تاییدی است بر تئوری کسانی که بیان می‌کنند اعتیاد به اینترنت از نشانه های اختلالات دیگر این افراد است.

افسردگی اغلب همراه تعدادی از اختلالات مانند سوء مصرف مواد، قمار بازی مرضی، اختلالات خوردن(Eating Disorder)، اختلالات اضطرابی و اختلال شخصیت(Personal Disorder) فردی دیده می‌شود.

(Fuentes , Lorenzo , Apa ,2000 ; Becona , 1996 )

احساس تنهایی همرا اختلالاتی چون افسردگی، خصومت بین فردی، اضطراب و اختلال شخصیت ( Elliott , Forsyth , 1999 ) و اختلال تکانه جنسی (Cooper و همکاران، ۱۹۹۹ ) وجوددارد.

‌بنابرین‏ اگر فرد همزمان دواختلال داشته باشد، نمی‌توان با قطعیت علت اصلی را پیدا کرد. در نتیجه، ‌در مورد اختلال اعتیاد به اینترنت هم دقیقا نمی‌توان گفت آیا اختلالات روانی نشانه های بیماری است یا علتی برای این روآوردن به اینترنت و اعتیاد به آن هستند.

مطالعات آینده باید اثرات اینترنت و علل آن ها را شفاف تر سازند. (۲)

در فصل دوم به مطالعات انجام شده درباره ارتباط اینترنت و سلامت روان بیشتر خواهیم پرداخت.

– در ژانویه سال ۲۰۰۵ در دپارتمان روانپزشکی کالج پزشکی Dong-A بوسان کره تحقیقی با عنوان: ” نیمرخ(Symptom Checklist-90-Revised) SCL-90-Rو (Sixteen Personality Factor Questionnaire)16PF در دانش آموزان دبیرستانی که استفاده بی رویه از اینترنت دارند” توسط Yang CK,Cho BM,Baity M,Lee JH,Cho JSانجام شد.

این تحقیق برای تعیین وجود نشانه های روانپزشکی و ویژگی‌های شخصیتی دانش آموزان دبیرستان کره ای که استفاده بیش از حد اینترنت داشتند، صورت گرفت.

‌به این منظور یک بسته سوال که شامل ۴ پارامتر:

۱- استفاده از اینترنت در طول ماه گذشته ، ۲- تست اعتیاد به اینترنت (Internet Addiction Test= IAT) ، ۳- چک لیست نشانه های SCL-90-R ، ۴- پرسشنامه ۱۶PF بود را در اختیار دانش آموزان قرار دادند.

کل دانش آموزان ۳۲۸ نفر بودند و در محدوده سنی ۱۵ تا ۱۹ سال.

در این مطالعه دانش آموزان بر اساس نمره کل تست IAT به ۴ گروه تقسیم شدند:

1. 1. کسانی که از اینترنت استفاده نمی‌کردند( ۱۸٫ ۰% – ۵۹ =n )

1. 1. کسانی که به میزان کمی از اینترنت استفاده می‌کردند (۶۷٫ ۳% و ۱۵۶ =n ).

1. 1. کسانی که به طور متوسط از اینترنت استفاده می‌کردند( ۲۹٫ ۹ و ۹۸ =n )

1. کسانی که به میزان فراوانی از اینترنت استفاده می‌کردند ( ۴٫ ۹% و ۱۶ =n ).

تست SCL-90-R نشان دادکه گروه پرمصرفها در مقایسه با ‌گروه‌های دیگر سطح نشانه های روانپزشکی بالاتری دارند.

تست ۱۶PFهم نشان داد که پرمصرفها (گروه ۴) به آسانی تحت تاثیر احساسات قرار می‌گیرند و از نظر عاطفی ثبات کمی‌دارند، خیالپرداز و خود خورند وتمایل دارند ‌در مورد تصمیم گیریها، تجربیات خودشان را به کار برند.

این مطالعه بیان می‌کند دانش آموزان سال‌های بالاتر دبیرستانی که در گروه پرمصرف قرار گرفتند به طور برجسته ای نشانه های روانپزشکی بیشتری را نسبت به کسانی که به طور مداوم از اینترنت استفاده می‌کنند، نشان می‌دهند. بعلاوه این کاربران، ویژگی‌های شخصیتی اختصاصی تری در مقایسه با کسانی که کمتر از اینترنت استفاده می‌کنند، دارند. (۲۶)

– در اکتبر ۲۰۰۴ در ایتالیا تحقیقی با عنوان : “اینترنت و اختلالات روانی : تحلیل استفاده از اینترنت در ۱۰۷۵ دانش آموز سال‌های آخر دبیرستان” توسط Favaretto G,Morandin I,Gava M,Binotto F انجام شد.

هدف اصلی این تحقیق، ایجاد کمک برای تحلیل ارتباط بین استفاده از اینترنت و بیماری‌های روانپزشکی و همچنین بررسی جنبه‌های شایع آن و اثرات چنین
استفاده ای در نمونه دانش آموزان سال‌های آخر دبیرستان بود.

تحقیق بر ۱۰۷۵ دانش آموز در گروه سنی بین ۱۴ تا ۲۱ سال از دو گروه دانش‌آموزان سال‌های آخر که در یکی از آن ها تعداد دختران ودردیگری تعداد

پسران بیشتر بودند، انجام شد. در هر دو مؤسسه‌، علوم کامپیوتر قسمتی از برنامه آموزشی بود.

در این مطالعه از پرسشنامه های

1. 1. (General Health Questionnaire) GHQ

1. 1. برگردان ۲۸ قسمتی گلدبرگ(Goldberg’s 28-item version)

1. فرمی‌که حاوی اطلاعات شخصی و اجتماعی و اطلاعاتی راجع به اینکه چند سال، چند ساعت در روز / هفته از اینترنت استفاده می‌کنند تجربه های ذهنی و درک کمی و کیفی اتصال به اینترنت بود، به عنوان ابزار تحقیق استفاده شد.

نتایج، یک ارتباط واقعی و آشکار بین استفاده از اینترنت بر حسب ساعت در هفته ‌و نمرات GHQ را نشان داد.

همچنین با توجه به اظهارات گروه نمونه که در پیشینه پژوهش آمده بود، تحلیل نمونه ها ثابت کرد ارتباط واضحی بین استفاده از اینترنت و اختلالات روانپزشکی وجود دارد. (۲۷)

– در می ۲۰۰۶ در دپارتمان روانپزشکی بیمارستان Yongiدر کره جنوبی تحقیقی با عنوان: “اختلالات روانپزشکی همراه در بچه ها و بالغین معتاد به اینترنت
در کره” توسط HaJH,YooHJ,Cho IH,Chin B,Shim D,Kim JH انجام شد.

هدف این مطالعه این بود که مسائل کلینیکی همراه اعتیاد به اینترنت را در بچه ها و بالغین با بهره گرفتن از مصاحبه های ساختاری ارزیابی کند.

مطالعه طی دو مرحله انجام شد ‌به این صورت که ابتدا اعتیاد به اینترنت در میان ۴۵۵ نفر از بچه ها(۰٫ ۹ سال ۱۱٫ ۹ :متوسط ) و ۸۲۶ نفر از بالغین ( ۰٫ ۸ ۱۵٫ ۸: متوسط ) جستجو گردید.

‌به این منظور از مقیاس اعتیاد به اینترنت Young (IAS) استفاده شد. این افراد همچنین یک معیار سایکوپاتولوژی را پر کردند تا بر اساس این دو آزمون، افراد معتاد به اینترنت و کسانی که به اینترنت معتاد نیستند مقایسه شوند. ۶۳ نفر از بچه ها ۸/۱۳% و ۱۷۰ نفر از بالغین ۳/۲۰% اعتیاد به اینترنت داشتند.

از بین این افراد ۱۲ بچه (N=9 مذکر و N=3مونث ) و ۱۲ بالغ (N=11مذکر و۱ N= مونث ) به صورت تصافی برای ارزیابی شخصیت‌های روان پزشکی اخیر انتخاب شدند. برای بچه ها ازپرسشنامه K-SADS-PL-K و برای بالغین از SCID-IV استفاده شد.

جمع‌ آوری اطلاعات و انجام مصاحبه ها از آگوست ۲۰۰۳ تا اکتبر ۲۰۰۴ ادامه داشت. نتایج نشان داد:

ثانیاًً : احکامی که از راه استناد به اصول عملیه به دست می‌آید، از نظر اعتبار در حدی پایین تر از احکام متکی به علم یا ظن معتبر قرار دارد و در مقام تزاحم بین حکم واقعی و حکم ظاهری، بیگمان حکم واقعی مقدم است؛ لذا گفته اند « اَلاَصلُ دَلیل حَیثُ لا دَلیل ».

‌بنابرین‏، برفرض که دلایل اجتهادی را برای اثبات اصل لزوم بپذیریم؛ استناد به اصل عملی (استصحاب) بی فایده و قابل سرزنش است مگر اینکه استناد به دلایل اجتهادی را برای اثبات اصل لزوم نپذیریم و امکان استناد به استصحاب را، دلیلی بر عدم استناد به دلایل اجتهادی برای اصاله اللزوم بدانیم .

جمع بندی نهایی بخش دوم ازفصل دوم

بنابرآنچه تاکنون دانستیم، حکم چه واقعی و چه ظاهری از منبعی به دست می‌آید که اصطلاحاً به آن دلیل می‌گویند. ‌بنابرین‏، دلیل در علم اصول به معنای منبع حکم است. و دلیل یا اجتهادی یا فقاهتی است که تعریف و ادله هر کدام را در گفتار مجزا بررسی و بیان نمودیم. حال در ذیل به نکات و نتایج به دست آمده پیرامون لزوم و جواز در عقد و ایقاع می پردازیم.

اولاً : اصل لزوم نمی تواند عقد یا ایقاع بودن چیزی را ثابت کند. زیرا تمسک به عموم عام در شبهه مصداقیه جایز نیست. پس در فرض وجود این اصل، در جایی به کار گرفته می شود که عقد بودن یا ایقاع بودن آن محرز باشد .

ثانیاًً : نسبت میان اصل صحت و لزوم عقد و ایقاع، عموم و خصوص مطلق است. یعنی هر جا لزوم باشد اصل صحت به طور مُسلَّم وجود دارد. زیرا، لزوم عقد و ایقاع، فرع بر صحت و شرعی بودن آن است؛ ولی ممکن است عقد یا ایقاعی، صحیح باشد اما لازم نباشد.

ثالثاً : تنها دلیل فقاهتی که فقها آن را مثبت اصل لزوم می دانند استصحاب بود. باید توجه کرد که چنان که بیان شد اصل لزوم با استصحاب عقد یا ایقاع ثابت نمی شود. چراکه استصحاب مثبت لوازم عقلی خود نیست. حداکثر چیزی که از استصحاب نتیجه می شود بقای عقد و آثار حقوقی آن است و اینکه عقد یا ایقاع مصداق کدام عقد یا ایقاع لازم است از لوازم عقلی بقای اثر عقد و ایقاع می‌باشد که استصحاب توان اثبات آن را ندارد. این تأیید ضمنی نیز وجود دارد فقهایی که برای اثبات اصل لزوم به استصحاب متوسل شده اند دلایل اجتهادی را، یا به طور کلی برای اثبات اصل لزوم مردود می دانند یا آن را ضعیف و دارای استثنائات فراوان دانستند، یا شمولیت آن را در مصداق های عقد و ایقاع کافی ندانسته اند و از این طریق استصحاب را نیز مورد استناد قرار دادند. در هر حال با استصحاب، اصل لزوم احراز نمی شود.

رابعاً : طبق آیه شریفه «اوفوا بالعقود» چنان که گفته شد بایستی تمام تعهدات در عقد و ایقاع را اجرا نمود و همان طور که بررسی شد آنهایی که به ادله مذبور استناد جسته اند، آن گونه که عقد را معنی نموده اند به استدلال پرداخته‌اند که نقد و ایرادات آن مطرح شد.

اشکالاتی که در استناد به ادله مذبور گرفته شد از اشکالات مهم و اساسی نسبت به آن بود که توجه به آن ها، خود اثبات کننده نفی اصل لزوم است. همچنین به گفته مرحوم بجنوردی اگر بخواهیم اصل لزوم را از ادله لفظی مانند آیه شریفه مذبور بدانیم شامل ایقاعات نمی شود. در هر حال آیه شریفه «اوفوا بالعقود» بیانگر اصل لزوم نه در عقود است و نه در ایقاعات است. پس حداکثر چیزی که از این آیه شریفه استنباط می شود، اجرای تعهدات ناشی از ایقاع و عقد (اعم از تملیکی، عهدی، اذنی) می‌باشد و نباید از آن تعبیر به لزوم نمود .

خامساً : برخی از ادله مانند آیه «احل الله البیع» و روایت «البیعانِ بِالخیارِمالَم یَفتَرِقا …» بر فرض تمامیت دلالت بر اصل لزوم، تنها شامل عقد بیع می شود و جز آن را فرا نمی گیرد. البته چنان که گفته شد، این دو ادله مؤید اصل لزوم در تمام عقود نیست. در نتیجه به طور اولی شامل ایقاعات نمی باشد. در بررسی این دو ادله به طور مجزا، مبنای وضع و نقد آن بیان شد و همان طور که بیان کردیم، هیچ گاه اصل لزوم از آن دو ادله، هم در عقود و هم در ایقاعات برداشت و استنباط نمی گردد .

سادساً : با توجه به اینکه مهمترین ادله مورد استناد فقها برای اثبات اصل لزوم، آیه کریمه «اوفوا بالعقود» است و چنانچه به نقد و ایرادات آن پرداختیم، دانستیم که این ادله فاقد اشکال نیست و نمی تواند بیانگر اصلی به نام اصل لزوم باشد. پس می توان گفت همان طور که این ادله، دلالت بر اصل لزوم ندارد، به طور اولی آیه شریفه « تجاره عن تراضٍ» و دو روایت «لایَحِلُّ مالُ امریءٍ مُسلمٍ …» و «اَلناسُ مُسَلَّطُنَ عَلی اَموالِهم» دلالت بر این اصل نمی نماید؛ چراکه ارتباط مستقیمی به اجرای مفاد عقد ندارد. در نتیجه بدیهی است که لزوم ایقاعات نیز از این سه ادله یاد شده بر نمی آید. زیرا با مداقه در دلالت هر یک از آن ها و نیز اشکالات وارده، ذهن را قانع نمی سازد و مبنایی روشن و متعارف را چنان که در هر عقد و ایقاعی وجود دارد، بیان نمی نماید .

سابعاً : بنای عقلا نیز نمی تواند مبنای اصل لزوم باشد چرا که لزوم و جواز را شارع و به تبع آن قانون‌گذار بر عقود و ایقاعات وضع می کند و در جایی که سکوت نموده ما بایستی با ضابطه مشخصی در صدد یافتن حکم او باشیم. و اگر ‌بنابرین‏ باشد که روش خردمندان را در هر عقد و ایقاعی جداگانه بررسی نماییم تا مبنای لزوم و جواز معلوم گردد (که البته این امر شایسته و هدف اصلی ما را در مبنای لزوم و جواز مشخص می کند) دیگر احتیاجی از به کار بردن (اصل) نیست تا در موارد شک بخواهیم به آن رجوع کنیم. در هر حال، ادله استنباط از احکام (اعم از دلایل اجتهادی و دلایل فقاهتی) نمی تواند اثبات کننده اصلی به نام اصل لزوم باشد. و باید چنین اصلی را در عقود و ایقاعات، انکار نمود.

۳-۳- مبنای اصل لزوم در قانون مدنی

در این بخش در پی پاسخ ‌به این سؤالات بر خواهیم آمد که آیا اصل لزوم در قانون مدنی پذیرفته شده است یا خیر؟ آیا ماده ۲۱۹ ق.م بیانگر اصل لزوم قراردادها است؟ و اینکه آیا از ماده ۲۱۹ ق.م اصل لزوم در ایقاعات استنباط می شود یا خیر؟

برای پاسخ به سؤالات فوق باید ابتدا در پی مبنای اصل بود. عده ای از حقوق دانان ماده ۲۱۹ ق.م را مبنای اصل لزوم می دانند و برخی در مقابل آنان ماده مذبور را بیانگر این اصل نمی دانند. حال در ذیل نظر برخی از حقوق دانان و نحوه استدلالشان را ذکر می نماییم و بعد به نقد آن می پردازیم .

۳-۳-۱- نحوه استدلال دکتر کاتوزیان

ایشان بیان می دارند مشهور است که در قراردادها اصل بر لزوم است. پس، هرگاه در لزوم و جواز قراردادی تردید شود، باید آن را لازم دانست مگر اینکه به دلایلی جایز بودن عقد احراز شود.

به نظر آقای دکتر کاتوزیان (۱۳۹۰،۲۲۶) از ماده ۲۱۹ ق.م اصل لزوم قراردادها استنباط می شود. زیرا ؛