پیشینه پژوهش در باب بی ­تفاوتی اجتماعی، غالباً از منظر سیاسی مورد توجه قرار گرفته است گنس^[۹] (۱۹۹۲) به بررسی رابطه میان مشارکت سیاسی و بی ­تفاوتی پرداخته و با توجه به کاهش علاقه افراد به پیگیری مسائل سیاسی جامعه خود، بی ­تفاوتی را به عنوان مسأله­ای مهم در این کشور معرفی ‌کرده‌است.ون اسنیپنبرگ و شیپرز^[۱۰](۱۹۹۱) نیز افزایش بی ­تفاوتی اجتماعی در هلند سال ۱۹۸۵ را ما به ازاء اعتراض سیاسی عظیم طبقاتی دانسته ­اند که به شدت از رکود اقتصادی ضربه خورده­اند، و به همین دلیل، الگویی را برای تبیین بی ­تفاوتی سیاسی در میان افراد طبقات پایین در اواسط دهه ۱۹۸۰ هلند طراحی کردند. در پژوهش دیگری که در کشور عربستان سعودی انجام شد محقق مسأله بی ­تفاوتی عمومی را به عنوان مانعی در جهت برنامه ­های توسعه این کشور مورد تحلیل و تبیین قرار داد (المیزجاجی^[۱۱] ، ۲۰۰۱) در پژوهش دیگری با عنوان سنجش بی ­تفاوتی سیاسی مردم شهر پکن عوامل مؤثر و اثر متغیرهای گوناگون زمینه­ای و مستقل مانند رضایت اجتماعی، احساس اثربخشی، موقعیت اجتماعی-شغلی، و وابستگی حزبی –سیاسی بر روی بی ­تفاوتی سیاسی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاصله حاکی از وجود رابطه معنی دار میان این ، متغیرها بوده است(چن و زانگ^[۱۲]، ۱۹۹۹) در نتیجه پژوهش­ها در افریقا نشانگر رابطه مستقیم همبستگی میان بی ­تفاوتی در رابطه با قومیت بوده است. چنان که روس^[۱۳](۱۹۷۵) در پژوهشی در پایتخت کشور کنیا، علت اصلی بی تفاوتی به مسائل اجتماعی و سیاسی را مختصات خرده ‌گروه‌های قومی استنتاج ‌کرده‌است در ایران جز در موارد معدود، پژوهش های چندانی در این حیطه انجام نشده است. کلانتری و همکاران( ۱۳۸۶) در پژوهشی با عنوان «بررسی بی تفاوتی و نوع دوستی در جامعه شهری ایران و عوامل مؤثر بر آن»، هدف کار خود را در پژوهشی علّی مقایسه­ ای، بررسی ارتباط بی تفاوتی اجتماعی با متغیرهای همدلی، مسئولیت­ پذیری و تحلیل هزینه پاداش مادی قرار دادند . نتایج حاصله نشان داد در مواجهه با حالت های اضطراری ۳/۷۵ درصد از شهروندان نوعدوست و ۷/۲۴ درصد بی تفاوتند. به علاوه گروه نوعدوست در مقایسه با گروه بی تفاوت دارای همدلی بیشتر، مسئولیت پذیری بیشتر، و تحلیل هزینه-پاداش کمتر است . حبیب زاده (۱۳۸۴) نتایج یک پژوهش اسنادی-می‌دانی با عنوان «بی تفاوتی سیاسی کارگران و تأثیر آن در کاهش مشارکت سیاسی آنان در جمهوری اسلامی ایران»، نشان داد که این بی تفاوتی در سطحی نبوده که ناامیدی کامل آنان را در پی داشته باشد و یا خود را فاقد تأثیر در حوزه های سیاسی و اجتماعی بیابند اما باعث بی تفاوتی آنان در حیات سیاسی شده است. بررسی پیشینه پژوهش­های یادشده، دامنه وسیعی از آرای و دیدگاه ها را دربرمی­گیرد که از منظر گوناگون به مسأله بی ­تفاوتی پرداخته‌اند. از این رو، در مقیاس سازی و شاخص­ های عملیاتی متغیرها، نکات مفیدی را در اختیار این مطالعه قرار داد تا به اتکای آن ها بتوان با دقت بیشتری عمل نمود.

۲-۶-پشتوانه های نظری در دیدگاه جامعه شناسان

در تبیین بی ­تفاوتی اجتماعی که غالباً با تعبیر بیگانگی اجتماعی در نظر جامعه شناسان کلاسیک یادشده است.

زیمل به خصلت زندگی شهری نوین(ممتاز، ۱۳۷۹وکرایب ،۱۳۸۷)،دورکیم به پدیده آنومی و ضعف هنجاری در جامعه مدرن(رفیع پور، ۱۳۷۸ و توسلی، ۱۳۸۲)، تونیس و وبر به گسترش کنش های ، مبتنی بر عقلانیت مدرن(کانمن، ۱۳۸۱ و وبر،۱۳۷۴مارکس، ۱۳۷۳) به انزوای کارگران به دلیل خصلت تولید سرمایه داری، و زنانیکی و تامس در نظریه نظام ، گسیختگی اجتماعی به مسئله ضعف هنجارهای توسلی،۱۳۸۲)

اشاره کرده ­اند. اما نظریه پردازان معاصر در قالب نظریه هایی نسبتا تجربی­تر، عوامل مؤثر در بروز بی ­تفاوتی را در جامعه را شناسایی کرده‌اند. استرلین ^[۱۴]تبیینی اقتصادی و جمعیت شناختی از بی تفاوتی ارائه کرده و معتقد است که تمایلات و روندها در ارتباط با بی تفاوتی سیاسی، تا اندازه ای تابعی از تغییرپذیری نسلی در زمینه بهزیستی و رفاه اقتصادی است(مسعودنیا،۱۳۸۰). در نظر لیپست^[۱۵] (۱۹۶۳) و لرنر^[۱۶] بی تفاوتی اجتماعی در نقطه مقابل مشارکت اجتماعی قرار ‌می‌گیرد و متغیرهای اجتماعی در آن دارای محوریت و اهمیت فراوانی هستند. دال^[۱۷] (۱۹۸۳) نیز چهار گروه از افراد اجتماع را مشخص می­ کند؛ قدرتمندان، قدرت طلبان، طبقه سیاسی و طبقه غیرسیاسی یا بی تفاوت به زعم دال، از آنجا که انسان به طور طبیعی یک جانور سیاسی محسوب می­ شود مطالعه پیدایش و علت پیدایی طبقه بی­تفاوت مهم است. او در تبیین بی تفاوتی در جوامع جدید، قضایایی مشابه با جامعه شناسی تبادلی را مطرح می­سازد، یعنی همان گونه که در روابط میان افراد، مادیات تبادل می‌شوند، فراشدهایی مانند علائق اجتماعی و دوستی ها نیز با یکدیگر مبادله می‌شوند( مایر^[۱۸] ،۱۹۶۶).

ویلسکی ^[۱۹] در نظریه ای دیگر، بر این اعتقاد است که بی تفاوتی ممکن است تابعی از فرایند سالخوردگی باشد( نقل از مسعودنیا،۱۶۱:۱۳۸۰) پیلیاوین^[۲۰](۱۹۹۱) و لاتانه و دارلی (۱۹۷۰) در نظریه پنج مرحله­ ای در تبیین بی ­تفاوتی اجتماعی بر مبنای محاسبه هزینه پاداش حرکت کرده ­اند. به باور آن ها، افراد در مواقع مواجهه با وضعیت های خاص و اضطراری، بلافاصله به تحلیل و بررسی هزینه ها و پاداش های نوع­دوستی و بی تفاوتی می پردازند و در واقع، بی تفاوتی به دیگران یا نوع­دوستی مستقیماًتابع پاسخی است که افراد ناظر در یک موقعیت اضطراری نشان می‌دهند.

احساس بی قدرتی^[۲۱] ، عدم اثربخشی«اثرگذاری» یا عدم کارآئی ^[۲۲]، که جملگی معانی مترادفی را دارند مبنای

واکنش معمول کودکان سنین ۶تا۸ سال نسبت به طلاق والدینشان‌، اضطراب و افسردگی است‌. کودکان سنین ۹ تا ۱۱ سال نیز بیشتر واکنش خشم و تنفر از خود نشان می‌دهند‌. آن ها برخی اوقات والدی را که سرپرستی شان را برعهده دارد به خاطر طلاق و جدائی از والد دیگر سرزنش می‌کنند. بسیاری از کودکان در این سن نشخوار فکر زیادی در رابطه با طلاق دارند‌. آن ها ممکن است برخی اوقات از نشانه های روان‌تنی نظیر استرس‌، سردرد، سرگیجه، تهوع، مشکلات خواب و عدم تمرکز

در رنج باشند (کلارک – استوارت، و برنتانو، ۲۰۰۶).

طلاق بر کودکانی که در دوران ابتدایی تحصیل می‌کنند می‌تواند تاثیر برجسته‌تری داشته باشد. حس عدم امینی که کودکان به خاطر جدائی والدین نیز بچه ها ممکن است خود را به شدت آزار می‌دهد. حتی مدتی پس از طلاق نیز بچه ها ممکن است خود را بابت این تصمیم والدین، سرزنش کنند. البته واکنش بچه ها نسبت ‌به این امر متفاوت است. برخی غم و غصه درونی خود را نشان می‌دهند و عده‌ای دیگر آن را پنهان می‌سازند(مک‌کاب، ۱۹۹۷).

این گروه، بیش از سایر سنین، احساس غم واندوه می‌کنند برخلاف بچه های کوچک که به انکار واقعیت با رویا پردازی روی می‌آورند، این بچه ها اغلب اوقات می گریند . نیمی از این بچه ها به شدت از دور ی پدرشان رنج می‌برند. اکثر آن ها به شدت احساس تنهائی وطرد شدن می‌کنند. مادران یک چهارم این بچه ها، انان را مجبور می‌کنند پدرشان را فراموش کنند. در حالی که برخی از این بچه ها از پدر یا مادرشان انتقاد می‌کنند وخشم خود را نسبت به آنان نشان می‌دهند. اکثر بچه های این گروه سنی نگرانند که بی‌خانواده، بی غذا و بدون اسباب بازی بمانند. نیمی از آنان در انجام تکالیف درسی با مشکل مواجه می‌شوند. برخلاف بچه های کوچکتر، اکثر بچه های این گروه سنی خود را مسئول طلاق والدین‌شان نمی دانند ، اما همچنان آرزو می‌کنند روزی والدین‌شان با هم آشتی کنند (مک‌کی، ۱۳۸۷).

خشم، واکنش عمده بچه های گروه سنی ۹تا ۱۲ ساله است. آنان از والدی خشمگین هستند که مسبب طلاق بوده است. یک پنجم بچه های این گروه سنی ، علیه یک والد یا والد دیگر تبانی می‌کنند .تبانی بچه ها با مادران معمولاً دو برابر پدران است‌. بچه ها در این سنین نیز احساس غم‌، پریشانی، نگرانی و تنهائی می‌کنند‌. اما خشم آن ها این احساسات را تحت الشعاع قرار می‌دهد(کونولی و گرین، ۲۰۰۹).

یکی از حیطه‌هایی که کودکان با آن زیاد سروکار دارند و از اثرات منفی طلاق نیز مصون
نمی­مانند وضعیت تحصیلی کودکان است. کودکان طلاق عملکرد تحصیلی ضعیف تری نسبت
به کودکان دیگر دارند(هرینگتون و المور^[۸۹]، ۲۰۰۳). معلمان معمولا اضطراب بالاتری ‌در مورد شکست تحصیلی، ناتوانی در جواب پس دادن، صحبتهای نامربوط و بی­توجهی را برای کودکان طلاق گزارش می­ دهند. پژوهش‌ها نشان می­ دهند که کودکان طلاق به مدرسه توجه کمتری دارند، بیشتر تلویزیون تماشا ‌می‌کنند، تکالیف خانه را کمتر انجام می­ دهند و والدین نظارت کمتری بر امور مدرسه آن ها دارند. این عوامل ممکن است در عملکرد تحصیلی ضعیف آن ها دخیل باشد. به­ طور کل ‌می‌توان گفت طلاق خطر مشکلات تحصیلی را به­شدت افزایش می­دهد (کونولی و گرین، ۲۰۰۹).

۲-۱-۸-۳ نوجوانی اول^[۹۰] (۱۲تا۱۴سال)

رشد قابل توجه اجتماعی و عاطفی نونهالان به آن ها احساس استقلال بیشتری می بخشد و ‌به این ترتیب آن ها اهمیت بیشتری به دنیای بیرون از خانواده از خود نشان می‌دهند. در فعالیت های غیر رسمی، مدرسه و دوستی ها بیشتر درگیر می‌شوند. آن ها درک واقع گرایانه‌تری از طلاق دارند اما با این وجود هنوز قادر نیستند با هر آنچه که تجربه می‌کنند، از لحاظ عاطفی کنار آیند. کناره‌گیری اجتماعی، نشانه شایع وجود نگرانی با ترس در بین نوجوانان دوره اول است. اینان در مقایسه با بچه های کوچکتر از مکانسیم‌های دفاعی پیچیده‌تری نظیر انکار، جا‌به‌جایی، آرمانی کردن و همانند سازی استفاده می‌کنند(پدروکارول^[۹۱]، ۲۰۱۱) واکنش معمول آن ها در این سن نسبت به طلاق والدین، اضطراب، نگرانی و بی اعتمادی است. آن ها همچنین از اینکه خانواده خود را از هم پاشیده می بینند دچار یاس و اندوه می‌شوند ولی به جای اینکه برای اتفاق رخ داده خود را سرزنش کنند بیشتر از دست والدین خود عصبانی هستند و آن ها را سرزنش می‌کنند، آن ها نسبت به آنچه که در جریان است آگاهند اما قادر نیستند که چطور با این احساسات منفی مقابله کنند به همین سبب ممکن است به دلیل فقدان خود کنترلی لازم، درگیر رفتارهای پرخطری نظیر روابط جنسی ناسالم و مصرف مواد مخدر و دارو‌ها شوند (مک گرگور، ۱۳۸۷). جدائی پدر ومادر می‌تواند مسائل بیشتری برای پسرها در مقایسه با دخترها در این گروه سنی به وجود آورد(الدارآویدان^[۹۲]، حاج یحیی^[۹۳] و گرینبام^[۹۴]، ۲۰۰۹).

۲-۱-۸-۴ نوجوانان^[۹۵] (۱۵تا ۱۸سال)

بچه ها در طی این دوره می کوشند تا مشخص نمایند که کیستند و ارزش‌ها، اولویت ها و اهداف خود را تعیین کنند. آن ها در این سن هویت خود را جدای از والدین شکل می‌دهند. اکثر نوجوانان
می‌توانند در کنار محدودیت ها و نقایص، ویژگی های مثبت والدین خود را نیز ببینند. ولی پس
از جدائی و طلاق ، به تدریج جنبه‌های منفی والدین خود را مورد توجه قرار می‌دهند. با این وجود آن ها در مقایسعه با بچه های کوچکتر منابع بیشتری جهت کنار آمدن با این چالش‌ها در اختیار دارند . نوجوانان معمولاً در برابر جدائی والدین شان با خشم واکنش نشان می‌دهند. جدائی و طلاق می‌تواند احتمال وقوع خشونت را حتی در خانواده هایی که در گذشته در آن ها چنین اتفاقی نیفتاده است، افزایش دهد. کودکانی هم که در چنین خانواده هایی زندگی می‌کنند، بیشتر در معرض خطر مشکلات رفتاری
و رشدی قرار دارند(ژوبرت و گای، ۱۳۸۲)

نتایج مطالعه عبدی (۱۳۹۲) نشان داد که نوجوانان خانواده‌‌های طلاق و ازدواج مجدد، نسبت به نوجوانان خانواده های فوت، معتاد و عادی، میزان بیشتری از اختلال اضطراب و افسردگی را نشان می‌دهند. آن ها ممکن است احساس طرد، افسردگی و اضطراب پیدا کنند. از اینرو ممکن است به مصرف دارو و الکل پناه برده و یا دچار مشکلات خواب یا اختلالات خوردن شوند. از آنجائی که آن ها در این سن در حال شکل دادن به هویت خویش هستند و سعی دارند تا به خویشتن شناسی لازم دست یابند، فلذا طلاق و جدائی غیر منتظره والدین می‌تواند رشد هویت و اعتماد به نفس آن ها را دست خوش تغییرات نامطلوبی نماید. آن ها در روابط بین فردی با افراد دیگر نیز ممکن است دچار مشکل شده
و رفتارهای ضد اجتماعی از خود نشان دهند(کلارک–استوآرت و برنتانو، ۲۰۰۶)وقتی طلاق، کانون خانواده را از هم می پاشد، تلاش نوجوان برای یافتن هویت خویش دشوارتر می‌گردد. نوجوانی که در مرحله بحران دوره نوجوانی به سر می‌برند، زمانی که خود را در خانواده‌ای پرتنش می‌یابد بر میزان بحران‌هائی که با آن ها درگیر است افزوده خواهد شد. برخی از نوجوانان برای رهایی از چنین موقعیتی اقدام به خودکشی کرده یا از خانه فرار می‌کنند( چنگیزی، ۱۳۸۶).

با تجدید نظر خواهی متهم ، پورنده به لحاظ سوابق ارجاع به شعبه ۴۱ دیوانعالی کشور ارسال می‌گردد و این شعبه ضمن اصراری تشخیص دادن رأی صادره ، طی دادنامه شماره ۲۴۶ مورخ۱۱/۱۰/۸۵ به شرح ذیل صدور رأی می کند :

« …. نظر به اینکه متهم در چندین مرحله به ارتکاب زنا اقرار نموده است ، اقاریر هم مکرر بوده ، به لحاظ اینکه مستند علم دادگاه چیزی جز اقاریر قبلی متهم نبوده است و همچنین با عنایت به اینکه اقرار ، یکی از طرق اثبات زنا است که ماهیتاً مغایر با طریق علم است و هر یک از اقرار و علم آثار و تبعات خاص خود را دارد ، همان‌ طور که علم را نمی توان به جای اقرار گذاشت ، اقرار هم ولو محصل علم باشد ، نمی تواند به جای اقرار قرار گیرد … زیرا مقنن برای اقرار ، انکار پس از اقرار ماده ۷۱ ق.م.ا را قرار داده و با این وضع … مواد ۶۸ و ۷۱ ق.م.ا ملغی الاثر می‌گردد . لذا دادنامه از لحاظ محکومیت قربانعلی به زنای مستوجب رجم مخدوش است» .

پرونده در هیئت عمومی اصراری^[۳۲] دیوان مطرح و طی دادنامه شماره ۲۲ مورخ ۸۵۱۲/۸ چنین رأی صادر می‌گردد :

« … با توجه به شکایت شاکیه ، گواهی پزشکی قانونی مبنی بر حاملگی شاکیه و اظهارات یکنواخت وی و رسیدگی یه کیفیت وقوع جرم ، اقاریر صریح متهم به ارتکاب بزه انتسابی در جریان تقریر و تحقیق ، آگاهی وی به حرمت زنا و در نهایت امکان استمتاع از همسرش و تکذیب نامه ارائه شده از سوی متهم توسط همسرش ] خانم کبری[ … موجبات حصول علم از طرق متعارف برای زنای محصن محرز است …. » . ( اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور ، ۱۳۸۶ ، جلد ۱۲ ،۹۱۰ )

۲- تاثیر علم قاضی در رأی صادره

مسئله قابل بحث این که شعب و هیئت عمومی دیوان در پرونده مشابه با اوضاع و احوال همین پرونده ، زنای مستوجب رجم را ثابت ندانسته است . لازم به ذکر است که راه های ثبوت شرایط احصان در قانون ذکر نشده است و هیئت عمومی دیوان با توجه به اظهارات متهم و همسرش کلیه شرایط احصان را ثابت دانسته . موضوع دیگر ادعای اجبار و اکراهی است که توسط خانم صغری ( مجنی علیها) صورت گرفته است . دادگاه های عمومی و شعبه دیوان و در نهایت هیئت عمومی به مسئله عنف بودن توجهی ننموده است و از بدو مذاکرات و رسیدگی های مکرر پرونده در پی اثبات شرایط احصان بوده اند . به نظر می‌رسد با توجه به صراحت ماده ۸۲ ق.م.ا که در بند د ، زنای به عنف و اکراه را موجب حد قتل می‌داند و در صدر ماده ۸۲ ق.م.ا حد زنا در موارد چهارگانه را ، صرفنظر از … محصن یا غیر محصن بودن متهمین آن خوانده است ، زنای مستوجب قتل نسبت به زنای مستوجب رجم رجحان داشته و می بایست ابتدا به زنای به عنف و شرایط آن رسیدگی می شده و در صورت عدم ثبوت به عنف و اکراه بودن بزه ، مسئله رجم و شرایط احصان مورد بررسی واقع شود مگر اینکه قائل شویم در رسیدگی ‌به این پرونده ادعای اکراه از طرف خانم صغری (۱۶ ساله) مستند به ماده ۶۸ ق.م.ا بوده و از این بابت برائت حاصل شده و بحثی از عنف واکراه در نفس امر ، وجود نداشته است هر چند که این فرض بعید به نظر می‌رسد .

به هر حال همان‌ طور که هیئت عمومی استدلال نموده است ، علم قاضی موجب تغییر فلسفه وجودی مواد ۶۸ و ۷۱ ق.م.ا شده و آن ها را بی اثر می کند و یا به قولی آن ها را محصور در صدور رأی به استناد اقرار می کند.

گفتار هشتم : کراهت از نزدیکی با همسر و عدم انتفاء شرایط احصان

در این پرونده شرایط احصان محرزبوده و ادعای متهم مبنی بر اینکه از انجام عمل زناشویی با همسرش اکراه داشته است ، موجب سقوط حد نشده است.

۱- شرح پرونده

آقای جابر (۴۳ ساله) اهل عراق معروف به جبار ، متهم است به زنای به عنف با دختر همسرش ، زینب (۱۶ساله) ؛ با توجه به شکایت بی بی رقیه به اینکه «مدت ۹ سال است با آقای جبار ازدواج نموده و حاصل آن دختر ۹ ساله به اسم رویا بوده و زمانی که منزل را ترک می کرده جبار با دخترش ، زینب ] که متعلق به شوهر قبلی بی بی رقیه بوده است[ مرتکب زنا شده و نوزادی از وی متولد شده است » . خانم زینب نیز اظهار داشته « در غیاب مادرم ، ناپدری ام چندین بار با من مرتکب زنا شده و من را ضی ‌به این کار نبوده ام و مرا تهدید می کرد … و بچه متولد شده متعلق به ناپدری ام می‌باشد ….» .آزمایشات ژنتیکی DNA مثبت ابوت است . متهم نیز اقرار صریح مبنی بر ارتکاب عمل منافی عفت زنا با خانم زینب داشته است .

در نهایت شعبه ۱۳۳ دادگاه عمومی مشهد طی دادنامه شماره ۸۴/۴۶۸ مورخ ۸۴/۳/۳۰ با توجه به جمیع موارد سابق ، اقدام به صدور رأی ‌به این شرح نموده است :« …. متهم دلیل متقنی بر رضایت شاکیه ارائه نکرده ، هرچند زنای محصن نیز صدق می کند ، بزهکاری آقای جبار را محرز دانسته و مستنداً به مواد ۶۷ و ۸۲ و ۱۰۵ ق.م.ا حکم به اعدام نامبرده از بابت حد زنای به عنف و اکراه صادر می کند » . (اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور، ۱۳۹۰ ، جلد ۱۴ ، ۱۲۰)

با تجدید نظر خواهی وکیل تسخیری متهم ، پرونده به شعبه ۴۱ دیوانعالی کشور ارجاع می‌گردد و شعبه مذکور طی دادنامه شماره ۴۱/۱۹۸ مورخ ۸۴/۶/۲۲ اصدار رأی می کند :

« با توجه به اینکه محکوم علیه مدت‌ها با مجنی علیها ارتباط نامشروع داشته و به مادر و بستگان خود چیزی نگفته و همچنین با توجه به پاسخ بی بی رقیه ] مادر زینب [ که گفته :«وقتی دخترم حالش به هم خورد او را بردم دکتر ، آزمایش کرد ، گفتند حامله است که دو دستی تو سرم زدم و یک بار دیدم سر دخترم رو پای شوهرم است و در خفا به دخترم گفتم درست نیست تو سرت را روی پای متهم بگذاری ، گفت پدرم است و مشکلی ندارد » که مطاوی پرونده دلالت بر رضایت مجنی علیها به داشتن رابطه نامشروع و زنا دارد و از طرفی دلیل مبنی بر به عنف بودن وجود ندارد … دادنامه نقض می‌گردد» .( اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور، ۱۳۹۰ ، جلد ۱۴ ، ۱۲۲)

پرونده به شعبه ۱۳۶ دادگاه عمومی مشهد ارسال گردیده و شعبه مذکور نیز در دادنامه شماره ۱۹۹/۱۱۴۱ مورخ ۸۴/۸/۲۴ به شکل مشروح و مستند ، رأی صادر نموده است که به لحاظ اهمیت دلایل ذکر شده در آن ، عیناً آن را مرقوم می داریم :

درمورد تاریخچه سیستم باز می توان اینطور بیان نمود، زمانی که کان گواه^[۱۴] به عنوان شهردار دوم سئول، دولت شهری سئول را افتتاح نمود، با بحرانی بزرگ که به دلیل رسوایی های پی در پی ناشی از فساد ایجاد شده بود، مواجه شد. به دلیل مواجه شدن با این بحران و شکست خوردن، گواه مصمم شد که برنامه های اصلاحی” جنگ علیه فساد” را اعلام نماید. با توجه به قدرت خود، سیستم باز را معرفی نمود و برای توسعه های بعدی آن برنامه هایی را تعیین کرد. سیستم باز یک سیستم آنلاین برای شفافیت مراحل اداری است که از طریق اینترنت به شهروندان در بخش های مختلف خدمات عمومی مانند مسکن و ساخت و ساز، بهداشت و… اطلاع رسانی می‌کند و با اجرای صحیح و به موقع می‌تواند از فسادهای موجود در نظام اداری جلوگیری کند. این سیستم با هدف دستیابی به شفافیت دولتی، جلوگیری از تاخیرات غیرضروری انجام نشدن کارها و انجام امور ناعادلانه در بخش هایی از امور کارکنان دولت، مورد استفاده قرار گرفت. چنانچه شهروندی می‌خواهد مجوز ساخت و ساز بگیرد، تنها باید برنامه ها و اطلاعات مرتبط را برای سیستم ارسال نماید و نیازی نیست که تماس بگیرد و یا مسئولی را ملاقات نماید و از آن سو، مسئول مربوطه از جزئیات درخواست های ارسال شده آگاه می‌گردد(Kim & Cho, 2005: 114- 117).

سیستم اطلاعات، شناسایی مدیریت و غیره

ثبت تمامی تقاضاهای کاربران در یک مکان مشخص

بازرسی ورودی داده ها

تأخیر در دریافت ورودی، تأخیر در فرآیندها

متقاضیان(درخواست کنندگان)

شهروندان

مقامات رسمی اختصاص داده شده

۲۵ مرکز شهری

۲۵ منطقه مستقل اطلاعات

۴ مرکز

ثبت کردن

سیستم اطلاعات

(اداره توسعه سیستم اطلاعات)

محققان

نظارت بر ثبتنام

(حسابرسی و بازرسی دفتر)

سیستم باز

شکل۲-۱ ساختار سیستم باز(Kim & cho, 2005: 116).

در سیستم باز، شهروندان با بهره گرفتن از هر کامپیوتر متصل به اینترنت در خانه، در محل کار و یا نزدیکترین منطقه یا بخش اداری می‌توانند آگاه شوند که آیا درخواست آن ها دریافت شده است، آیا به مرحله بررسی رسیده است، آیا مجوز خواسته شده اعطا شده است و اگر خیر به چه دلیل پرونده آن ها بازگردانده شده است. اگرچه بسیاری از سیستم های مشابه به منظور انجام اداری در داخل و خارج کشور معرفی شده اند و موجود هستند، ولی آن ها فقط اطلاعات ارائه شده مربوط به تصمیم گیری و اطلاعات نهایی را از طریق اینترنت منتشر می‌سازند. با این حال، سیستم باز یک سیستم پویا است که در آن شهروند قادر به ردیابی تمام اطلاعات و فرایند لازم از ابتدا تا اتمام برنامه های شهری و دولتی هستند، بدون آنکه برای دریافت پاسخ از سوی مسئولان منتظر بمانند.

• مراحل توسعه سیستم باز به شرح زیر است:

در اولین مرحله، دولت شهری سئول طرح توسعه سیستم باز را اعلام نمود. در واقع سیستم باز توسط دولت گواه برنامه ریزی شد تا از فساد پیشگیری نماید و حقوق شهروندان برای دسترسی به اطلاعات و حصول شفافیت از طریق افشای مراحل اداری را، تضمین نماید. در دومین مرحله، اداره ای معین شد تا مسئول توسعه و بهره برداری از سیستم باز گردد. دفتر برنامه ریزی دولت در اصل به عنوان دفتر اصلی مدیریت سیستم باز منصوب شد. با این حال، با وجود نبود زمان کافی و نبود مقامات مسئول مورد نیاز و نداشتن مهارت برای کنترل بخش های مرتبط، دو واحد حسابرسی و دفتر بازرسی و کنترل در فرایند توسعه سیستم باز فعالیت خود را آغاز کردند. در مرحله سوم، ارائه خدمات برای سیستم باز انتخاب شدند. در ابتدای توسعه این سیستم، کارکنان بخش های حسابرسی و دفتر بازرسی که ارائه خدمات در این بخش ها با احتمال فساد بیشتر مواجه هستند، مورد بررسی قرار گرفت و دیدگاه محققان به شرح زیر بود:

1. 1. برخی قسمت ها عمیقا درگیر فساد بودند.

1. 1. شهروندان با مشکلات زیادی به دلیل پیچیدگی فرآیندها مواجه بودند.

1. 1. شفاف شدن فرآیندها، از گرفتن رشوه توسط مأموران جلوگیری می کند.

1. این بررسی و کنترل می‌تواند بر میزان شفافیت اطلاعات در دسترس اثرگذار باشد.

پس از آن برای استفاده و توسعه این سیستم، دولت شهری فرآیندهای انتخاب شده را مورد تجزیه و تحلیل قرار دادند. افسران مربوط به بیست و شش بخش تمام پرونده ها را بررسی کردند و از جمله جزئیات ویژگی سیستم و اهداف فرایند را ارائه دادند و مواردی که موجبات فسادهای گذشته را فراهم می آوردند، شناسایی و بررسی کردند و تصمیماتی درباره ی آن ها گرفته شد، اطلاعات کسب شده طبقه بندی و وارد سیستم شدند و سپس مقامات دولت شهری سئول برای حفظ توسعه و موفقیت به آموزش کارکنان و شهروندان پرداختند.

• ارزیابی سیستم باز

کوفی عنان^[۱۵]، و گواه شهردار سئول کتابچه راهنمای این سیستم را برای ۱۸۰ کشورعضو سازمان ملل متحد در ۶ زبان آماده کردند. در همایشی با عنوان مبارزه با فساد در سال ۲۰۰۱، سازمان ملل متحد سازمان هایی چون سازمان شفافیت بین الملل، OECD و بانک جهانی را به استفاده از این سیستم تشویق نمودند. این سیستم توسط دولت مرکزی کره به عنوان یک مدل موفق برای یک سیستم مدیریت نوآور در بخش دولتی به رسمیت شناخته شده است و همچنین شهروندان، متخصصان مدیریت عمومی و کارمندان دولت، ‌به این سیستم به عنوان ارزشمندترین سیاست سئول در سال های ۱۹۹۹ و ۲۰۰۰ رأی‌ دادند.

• نتایج سیستم باز

از معرفی این سیستم در تاریخ ۱۵ آوریل ۱۹۹۹ تا ژانویه سال ۲۰۰۳، بیش از ۳٫۴۱۸٫۰۰۰ شهروند از سیستم بازدید کردند، تعداد کسب و کارهای ثبت نامی بیش از ۱۹۴٫۰۰۰ و تعداد کاربران ثبتنامی در سند بیش از ۱٫۰۷۲٫۰۰۰ بود. علاوه بر این در سال ۲۰۰۳، تعداد بازدیدکنندگان از حدود ۱۰۰۰ نفر در آغاز فعالیت به تعداد ۳۵۰۰ نفر افزایش پیدا کرد که نشان دهنده ی علاقه رو به رشد شهروندان ‌به این سیستم و کارآمدی آن می‌باشد.

• نتایج و اثرات مثبت- از دید اداری

1. 1. افزایش شفافیت: اولین اثر این سیستم افزایش شفافیت اداری در دسترسی به اطلاعات است و اینکه پس از پیاده سازی آن از دستکاری اطلاعات برنامه های عمرانی و … جلوگیری می شود. پس از معرفی این سیستم در سال ۱۹۹۹، تعداد تادیب به طور قابل توجهی از ۱۱۴ به ۶۵ در سال ۲۰۰۱ کاهش پیدا کرد.

1. افزایش بهره وری: پس از معرفی این سیستم، جزئیات روش ها و فرم های سند ۵۴ نوع از امور مدنی استاندارد شدند. از طریق سیستم های آنلاین، ۶۵۷ روش دقیق برای ۵۴ نوع از خدمات تعریف شد و به تأیید و تصویب رسید. فرم های ۳۵۸ روش مرتبط به دولت برای استفاده مشترک تمام سازمان های دولتی استاندارد شد و همچنین خدمات پیام کوتاه و ایمیل به خدمات شهروندی افزوده شد.

• نتایج و اثرات مثبت- از دید کاربران

• • • در تحقیقی با عنوان اثر شهرت و کیفیت وب سایت در احساسات مصرف کنندگان آنلاین، درک خطر و قصد خرید که در جامعه ی آماری یک دانشگاه بزرگ درغرب و با نمونه ای با حجم دویست و نوزده نفر با هدف اصلی آزمون یک مدل جامع تر از شهرت و کیفیت وب سایت، شناخت احساسات و قصد خرید انجام شده است، روش تحقیق، پرسشنامه و روش تحلیل داده ها مدل سازی معادلات ساختاری بوده و نتیایجی به شرح: شهرت اثر مثبت قابل توجهی در احساسات مصرف کنندگان و اثر منفی قابل توجهی بر خطر درک شده، داشته است. تمامی ابعاد چهارگانه کیفیت وب سایت تا به حال اثرات منفی قابل توجهی بر خطر درک شده و اثرات مثبت قابل توجهی در احساسات، به جز برای خدمات مشتریان داشته اند. خطر ادراک شده اثر منفی قابل توجهی بر احساسات مصرف کنندگان داشته و هر دو خطر درک شده و احساس تأثیر قابل توجهی بر قصد خرید داشته اند، به دست آمده است (Kim, J. Lennon, 2013).

    

  

• در تحقیقی با عنوان توسعه شهرت یک شرکت زیست محیطی در اینترنت که در جامعه ی آماری مصرف کنندگان سازگار با محیط زیست و با نمونه ای با حجم هشتاد و چهار مصرف کننده با هدف اصلی بررسی چالش های خاص و عوامل موفقیت شرکت هایی که شهرت شرکت های زیست محیطی خود را با بهره گرفتن از استراتژی های ارتباط آنلاین توسعه داده‌اند، انجام شده است. روش تحقیق، اکتشافی و روش تحلیل داده ها بر اساس مقایسه داده های اولیه به دست آمده از سه منبع مختلف: مشاهده وب سایت های شرکت های بزرگ، داده های ارائه شده توسط مدیران ارتباطات از پنج شرکت مورد بررسی و پاسخ به دست آمده از نمونه، بوده و نتایجی به شرح: مشتریان نیاز به اطلاعات آنلاین روشن و به روز شده ندارند اما قابل اعتماد بودن پیام ها و اقدامات شرکت برای شهرت شرکت مهم است، به دست آمده است (Gurau, 2013).

جدول شماره ۷٫۲٫ خلاصه ای از پژوهش های انجام گرفته در سطح ملی و بین‌المللی

محقق
سال
جامعه آماری
متغیرهای مورد بررسی
نتایج

خدادادحسینی و همکارانش

۱۳۸۷

مشتریانی که از فروشگاه های الکترونیکی موجود در جامعه مجازی ایرانیان به صورت الکترونیکی خرید کرده‌اند

تجارت الکترونیک، اعتماد، متغیرهای فردی مشتریان

به جز فرضیه ی مربوط به عوامل فردی، سایر فرضیه های تحقیق تأیید می‌شوند، به دست آمده است.

فتحی و همکارانش

۱۳۸۷

خبرگان تجارت الکترونیکی در طرح تدوین بسته های آموزشی تجارت الکترونیکی

تجارت الکترونیک، اطلاعات، بنگاه های کوچک و متوسط، مخاطبین آموزشی

بازیگران و مخاطبین تجارت الکترونیکی در ایران عبارتند از: مدیران سازمان های دولتی، مدیران شرکت های کوچک و متوسط، مدیران اصناف، مدیران شرکت های تخصصی خدمات تجارت الکترونیکی، کارشناسان شرکت های تخصصی خدمات تجارت الکترونیکی، رسانه ها و حقوق دانان

‌حاجی‌ها وهمکارانش

۱۳۸۸

مدیران کسب و کارهای کوچک و متوسط تهران

کسب و کار کوچک و متوسط، سهولت استفاده درک شده، سودمندی درک شده

طبق آزمون مدل پذیرش فناوری دیویس، کلیه روابط این مدل معنادار هستند. همچنین در آزمون مدل رفتار برنامه ریزی شده آیزن نیز کلیه روابط (به غیر از رابطه میان هنجار ذهنی و تمایل رفتاری برای پذیرش با بهره گرفتن از تجارت الکترونیکی) معنادار تشخیص داده شدند.

الهی و همکارانش

۱۳۸۸

مشتریان الکترونیکی ایرانی و لبنانی

تجارت الکترونیکی، اعتماد مشتری، رضایت مشتری

اعتماد، وفاداری و رضایت در تعامل با هم بر افزایش خرید الکترونیکی تأثیر گذارند اما میزان و نحوه ی تاثیر گذاری و تعامل آن ها در کشور های مختلف تفاوت دارد.

الهی و همکارانش

۱۳۸۸

مشتریان الکترونیکی ایرانی و لبنانی

ایران زاده و همکارانش

۱۳۸۸

افرادی که در مشهد حداقل یک بار از خدمات بانکداری الکترونیک بانک تجارت استفاده نموده اند

هاشمی

۱۳۸۹

شرکت های عضو اتحادیه ی صادر کنندگان فرآورده های نفت، گاز و پتروشیمی

کاظمی، برید نظیف

۱۳۸۹

مسافرین فرودگاه بین‌المللی هاشمی نژاد مشهد

جعفرپور، بهرام زاده

۱۳۹۰

مدیران ارشد، کارشناسان شرکت‌های کوچک و متوسط شناسایی شده در حوزه ی نفت، گاز و پتروشیمی

رفعتی و همکارانش

۱۳۹۱

مشتریان محصولات شرکت فرآورده های لبنی کاله

مشتریان محصولات شرکت فرآورده های لبنی کاله

اعتماد مشتری، تبلیغات شفاهی، تعهد مشتری

اعتماد مشتریان، درگیری ذهنی، تعهد و تبلیغات شفاهی بر رفتار خرید مجدد آن ها تأثیر مستقیم ندارد ولی رضایت مشتری بر خرید مجدد مشتریان تأثیر مستقیم دارد همچنین رضایت مشتریان بر تبلیغات شفاهی، اعتماد و تعهد تأثیر مستقیم دارد که از این میان، رضایت بیشترین تأثیر را بر انجام تبلیغات شفاهی مشتریان فرآورده های لبنی دارد.

مشتریان بانک شهرستان تبریز

بانکداری الکترونیک، بی اعتمادی، کارت های الکترونیکی

نبودن دانش و مهارت کافی در استفاده از کارت های الکترونیکی، عدم آموزش فرایند استفاده از این کارت ها، نبود سامانه های فروش در اکثر فروشگاه ها، مؤسسات و ادارات و بی اعتمادی مشتریان بانک ملت شهرستان تبریز در به کارگیری کارت های الکترونیکی است

مرکز خرید آنلاین

اعتماد، سودمندی ادراک شده، سهولت استفاده درک شده، قصد خرید

مشارکت و واکنش دیگران در تابلو اعلانات و یا بخش بررسی محصولات اثرات مثبتی بر کیفیت WOM دارد، کیفیت WOM دارای اثرات مثبتی بر اعتماد آنلاین و اعتماد آنلاین اثرات مثبتی بر سودمندی ادراک شده، قصد خرید و سهولت استفاده درک شده ، دارد. علاوه بر این سهولت استفاده درک شده و سودمندی ادراک شده، اثرات مثبتی بر قصد خرید دارند.

Kassim, Asiah Abdullah

۲۰۱۰

دو فرهنگ مالزیایی

رضایت مشتری، اعتماد، توصیه شفاهی، قصد خرید مجدد

Bianchi, Andrews

۲۰۱۲

مصرف کنندگان آنلاین شیلی

قصد خرید، نگرش مصرف کننده، اعتماد،

B.Limbu et al

۲۰۱۲

خرده فروشان آنلاین

اخلاق درک شده، اعتماد، نگرش مصرف کننده، قصد خرید مجدد

Ting Chen, Yu Chou

۲۰۱۲

کاربران با تجربه خرید آنلاین

اعتماد، رضایت مشتری، قصد ادامه خرید، عدالت توزیعی، عدالت تعاملی