۴-جستجو برای معنا: ویژگی بارز انسان تلاش برای درک معنا و هدف در زندگی است.

۵- اضطراب به عنوان شرط زیستن: آگاهی از آزادی و مسئولیت موجب اضطراب وجودی می شود که خصوصیت بنیادی انسان است. با فکر کردن ‌به این که موجودی فانی هستیم و می میریم، اضطراب تشدید می شود و باید یک زندگی با معنا و با هدف بسازیم. اضطراب نتیجه ی اجتناب ناپذیر رویارویی با مرگ، آزادی، انزوای وجودی و بی معنایی است.

۶-آگاهی از مرگ و نیستی: که طبق نظر وجودگراها به زندگی معنا می‌دهد و منبع علاقه به زندگی و خلاقیت است. فرام اعتقاد دارد، انسان مسئول شکوفا ساختن کلیه ی امکاناتی است که آن را دارد(هاشمیان،۱۳۷۷).

۲-۱-۲-۸ رویکردهای خلقی(شلدن و کرچمر)

فرم بدنی هر انسان با فرم روانی او موازی است یعنی ویژگی های جسمی بر رفتار مؤثر هستند.کرچمر ‌بر اساس مشاهدات خود سه نوع ساختمان بدنی را مشخص کرد: پیک نیک یا افراد چاق، اتلتیک یا عضلانی، استنیک یا لاغر. حالت های دیگر بدنی به عنوان بی قواره نام گرفتند. کرچمر با مشاهده ی بیماران روان پریش مطرح کرد که افراد پیک نیک غالبا به عنوان شیدا-افسرده و افراد دو تیپ دیگر به عنوان اسکیزوفرن شناخته می‌شوند. شلدن نیز همچون کرچمر افراد را ‌بر اساس فرم بدنی به سه دسته تقسیم می‌کند: اندومورفی افرادی با اندام مدور و نرم، مزومورفی ها افرادی عضلانی اند، اکتومورفی که بلند و باریک هستند. شلدن برای هر گروه مجموعه ای از صفات شخصیتی را ذکر می‌کند(سیاسی،۱۳۸۴،آلن،۱۹۷۹، ترجمه جمالفر،۱۳۷۳).

۲-۱-۲-۹ نظریات صفات
۲-۱-۲-۹-۱ آلپورت

آلپورت برای مطالعه ی شخصیت، نظریه ی صفات را به کار برد. وی شخصیت را آمیزه ای از خصوصیات روانی و فیزیکی می‌داند و صفات را ساختار روانی-عصبی می‌داند که به محرک ها به طور یکسان پاسخ می‌دهند. آلپورت معتقد است بعضی صفات در افراد مشترک و برخی شخصی هستند. آلپورت انگیزه ها و صفات را هم ارز می‌داند و سازمان بندی ای برای صفات ارائه می‌دهد(پروین،۱۹۸۰، ترجمه جوادی وکدیور، ۱۳۷۴).

۲-۱-۲-۹-۲ کتل

کتل، صفات را واحدهای ساختمانی شخصیت می‌داند و شانزده صفت دو قطبی را با روش تحلیل عاملی استخراج و بیان می­ کند(آلن،۱۹۷۹، ترجمه جمالفر،۱۳۷۳).

۲-۱-۲-۹-۳ آیزنک

آیزنک معتقد است، شخصیت از تعداد محدودی صفت ساخته شده است شامل: درونگرایی و برونگرایی، ثبات و بی ثباتی. او بیان می‌کند که این صفات به عوامل زیستی و ژنتیکی مربوط می‌شوند(آلن،۱۹۷۹، ترجمه جمالفر،۱۳۷۳).

۲-۱-۲-۹-۴ ماری

ماری معتقد است انسان نیازهای مختلفی دارد . نیاز موجب ایجاد تنیدگی می شود و هدف رفتار، کاهش این تنیدگی است. او لیستی از نیازهای انسان ارائه داده است شامل: پیشرفت، پیوندجویی، پرخاشگری، خودمختاری، مهرورزی، نظم، بازی، طرد، مهرطلبی، درک و فهم و… (سیاسی،۱۳۸۴).

۲-۱-۲-۱۰ نظریه های رفتارگرایی

شخصیت سازمان عادات است که یا آموخته شده اند و یا آموخته نشده اند. این نظریات یادگیری را تابع نظریات مختلف یادگیری همچون: واتسون، پاولف، اسکینر، بندورا و … می دانند. یادگیری بر سازگاری ، شخصیت و رفتار فرد مؤثر است.

۲-۱-۲-۱۰-۱ دالارد و میلر

محیط باعث شکل گیری رفتار می شود و تشابه محیطی عامل تشابه رفتار است. آن ها عنصر بادوام شخصیت را عبارت از عادت می دانند(شولتز،۱۹۹۰، ترجمه کریمی،جمهری، نقشبندی، گودرزی، بحیرایی و ‌نیک‌ خو،۱۳۸۴).

۲-۱-۲-۱۰-۲ اسکینر

اسکینر معتقد است، شخصیت چیزی بیش از تجمع رفتارهای آموخته شده یا نظام های عادت نیست. رفتار نیز تابع پیامد آن است یعنی اگر رفتار تقویت دریافت کند ادامه می‌یابد و اگر تنبیه شود کاهش یافته یا خاموش می شود(سیف،۱۳۸۷).

۲-۱-۲-۱۰-۳ بندورا

بندورا معتقد است که رفتار نتیجه ی تاثیر متقابل آمادگی های فرد، موقعیت و رفتار اوست و بسیاری از رفتارهای اجتماعی از طریق مشاهده ی رفتار دیگران آموخته می‌شوند. ‌بنابرین‏ برای یادگیری، نیازی به تقویت نیست(شولتز، ۱۹۹۰، ترجمه کریمی و همکاران ،۱۳۸۴).

۲-۱-۲-۱۱ لوین

رفتار محصول مشترک فرد و محیط است یعنی همه ی عواملی که در لحظه وقوع رفتار وجود داشته اند بر رفتار مؤثر هستند(شفیع آبادی و ناصری،۱۳۸۶).
۲-۱-۲-۱۲ گشتالت

تکامل شخصیت در سه مرحله انجام می شود: اجتماعی، روانی-جسمانی و روحی. این سه مرحله به دنبال هم و در امتداد یک خط قرار دارند. مرحله ی اجتماعی از لحظه ی تولد شروع می شود و به وسیله ی آگاهی و توجه دیگران مشخص می‌گردد. مرحله روانی-جسمی شامل آگاهی فرد از خصوصیات شخصی خودش می شود. این سه بعد به هنگام تولد، به طور بالقوه در فرد وجود دارند. شدن، فرآیندی است که فرد آن چیزی می شود که هست. درمانگران گشتالتی انسان را به صورت یک کل در نظر می گیرند که شامل فکر، احساس، رفتار، بدن و رویا است و به صورت کلی عمل می‌کند. مرحله ی جسمانی-روانی عرصه ی مداخلات گشتالت درمانی است (شفیع آبادی و ناصری،۱۳۸۶).

۲-۱-۲-۱۳ نظریه ی مایرز-بریگز

نظریه مایرز- بریگز تکاملی ‌بر اساس نظریه ها و گفته های یونگ است. یونگ ضمن تأکید بر تفاوت‌های موجود بین افراد معتقد بود زیربنای شخصیت هر فرد ممکن است به سمت دنیایی بیرون یا درون باشد. ‌بنابرین‏ یا افراد برونگرا، مردم‌آمیز و پذیرا هستند و یا این که درون‌گرا، گوشه‌گیر و خجالتی محسوب می‌شوند. پس از آن یونگ چهار کارکرد عمده روانشناختی را برای انسان ذکر کرد شامل: حسی، شهودی، تفکری و احساسی ‌بنابرین‏ ۸ تیپ شخصیتی مطرح شد. مایرز- بریگز با پذیرش الگوی یونگ آن را کامل‌تر کردند. نظریه مایرز- بریگز به شناخت ابعاد شخصیت پرداخته است. تعداد ابعاد شخصیت در این نظریه ۴ مورد است ولی عمق و ارتباط آن ها پیچیده و فراوان است. این نظریه با بیان چهار کارکرد روانشناختی دو قطبی به ۱۶ تیپ شخصیتی رسیده است. چهار کارکرد روانشناختی عبارتند از: برونگرایی در مقابل درون‌گرایی، حسی در مقابل شهودی، عقلانی در برابر احساسی و با ساختار در برابر منعطف(سیاسی، ۱۳۷۱).

هریک از این ویژگی‌ها باعث می‌شود که فرد، رفتار و تفکر متفاوتی داشته باشد که برخی از آن ها ذکر می‌شود: برون‌گراها، از با دیگر بودن انرژی می‌گیرند و دوست دارند کانون توجه باشند. افراد برون‌گرا اول عمل می‌کنند و بعد فکر می‌نمایند و فکر کردن آن ها با صدای بلند است. این افراد را به راحتی می‌‌توان شناخت. آن ها اطلاعات شخصی خود را به راحتی با دیگران در میان می‌گذارند و بیشتر حرف می‌زنند تا گوش بدهند و با اشتیاق با دیگران ارتباط برقرار می‌کنند و به سرعت جواب می‌دهند و درون‌گراها ویژگی‌های عکس این ویژگی‌ها را دارند. انسآن های حسی به آنچه مطمئن و منسجم است، اعتماد می‌کنند و تنها در صورتی از ایده های جدید استقبال می‌کنند که قابلیت اجرایی داشته باشند. افراد حسی به واقع‌گرایی و عقل سلیم بها می‌دهند و از مهارت‌های موجود استفاده می‌کنند. این افراد به عملی بودن پیشنهادها توجه دارند(سمیعی، ۱۳۹۰).

صادقی و همکاران(۱۳۹۰)، در تحقیق خود با عنوان ارزیابی نقش و تأثیر استراتژی بازاریابی رابطه مند بر وفاداری مشتریان در مؤسسات مالی و اعتباری انصار در ایران

بر اساس نمونه آماری ۱۹۶ نفری از مشتریان نتیجه می‌گیرد که: استفاده از سیستم‌ها و تجهیزات مطلوب آموزش به مشتری و کارکنان به منظور بالا بردن سطح بهره وری و کیفیت خدمات بانکداری می‌تواند عامل اصلی برای بالابردن سطح رضایت و وفاداری مشتری در صنعت بانکداری باشد، همچنین خلاقیت و نوآوری مدیران و کارکنان صنعت بانکداری در بخش‌های خصوصی و دولتی می‌تواند عاملی جهت خدمت به مشتری باشد.

صادقی(۱۳۹۱)، در تحقیق خود با نام بررسی عوامل تأثیر گذار در حفظ و جذب مشتریان دریافتند که هدف حفظ و تقویت مشتریان فعلی، احیای مشتریان از دست رفته، جذب مشتریان جدید ‌به این نتیجه رسیدند که نحوه برخورد کارکنان، دسترسی سریع مشتریان به بانک، سرعت ارائه خدمات، وضعیت ظاهری و آراستگی بانک، اعتبار بانک، میزان سود پرداختی به سپرده‌ها بیشترین و هزینه کارمزد تسهیلات کمترین تأثیر را بر ترجیحات مشتریان در انتخاب بانک را دارند.

پاک قلب محمدی(۱۳۹۱)، در تحقیقی تحت عنوان بررسی عوامل مؤثر بر ترجیحات مشتریان در انتخاب یک بانک خصوصی (مطالعه موردی شهر رشت) این موارد را عنوان کرد که: تأثیر خدمات گسترده بانکی، امکان دسترسی سریع، نمای ظاهری بانک، اعتبار بانک، سرعت عمل، فناوری جدید روز، برخورد کارکنان، سود پرداختی به سپرده‌ها و هزینه کارمزد تسهیلات بر ترجیح مشتریان مؤثر است. همچنین بین نظر مشتریان با توجه به سن، شغل، مدرک تحصیلی و نوع حساب بانکی، برداشتها متفاوت است.ولی با توجه به شرایط نحوه برخورد کارکنان و امکان دسترسی سریع مشتریان به بانک و سرعت عمل کارکنان، به ترتیب از مهمترین عوامل ترجیحات مشتریان شناخته شد.

تجریشی(۱۳۹۱)، در تحقیق خود با نام عوامل وفاداری مشتریان در انتخاب بانک هاگفته که زمانی که مشتریان از یک فرایند تصمیم گیری پیروی نمی کنند ولی به بانک وفادارند، توصیه می شود که مشتریان بیشتری از طریق تبلیغات، تصویر سازی، تبلیغات دهان به دهان جذب شوند. در این وضعیت احتمالأ تعداد مشتریان مهمتر از میزان سود رسانی آن ها می‌باشد ولی نکته آن دسته از مشتریانی که بر مبنای تصمیم گیری و وفاداری به بانک پا پیش می‌گذارند بانک نیز باید به آن ها توجه بیشتری داشته باشد. همچنین رقابتی سخت و پر هزینه و پر چالش، دانستن و درک ترجیحات مشتریان، چگونگی ادراک مشتریان از خدمات ارائه شده، تمایل و عدم تمایل مشتریان برای تکرار خرید و یا ارائه توصیه های مثبت به دیگران اهمیت حیاتی می‌یابد. به بیان دیگر، باید ساز و کار و عوامل تأثیر گذار بر ترجیحات مشتری شناسایی گردد تا تلاش ها و سرمایه گذاری های صورت گرفته بر متغیرهای درست متمرکز شوند تا بهترین نتیجه برای بانک ها حاصل شود.همچنین در تحقیقاتی که بر اساس پرسش های پیش آمده در مرکز تحقیقات بانک سینا جهت گیری و اجرا شده است و امیدواری هایی جهت ارائه خدمات بهتر به مشتریان بیان شده است، نشان داده شده که یکی از اقدامات اولیه بانک بازاریابی و تمرکز بر تبلیغات و اقدامات جهت جذب مشتریان جدید و بیشتر است. و سپس انجام اقدامات بازاریابی، حفظ مشتریان، افزایش درگیری آن ها و حصول سود بیشتر از آن ها در دراز مدت را هدف قرار داده است.

تجریشی (۱۳۹۱)، در تحقیق دیگری با نام عوامل مؤثر بر ترجیحات مشتریان بیان ‌کرده‌است که اقدامات بازاریابی از هدفی به هدف دیگر متغیر می‌باشد.نکته دیگری که دهن افراد را درگیر می‌کند این است که مشتریان برای انتخاب بانک تصمیم جدی انجام نمی دهند. بلکه تنها یک بانک را بر اساس احساسات یا مسافت از محل کار یا زندگی خود انتخاب می‌کنند. بسیاری بر این باورند که برخی بانک ها نظیر ملت، ملی، تجارت، صادرات، رفاه کارگران،صنعت و معدن از نظر کیفیت خدمات، رفتار کارکنان، سرعت و… تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند. ‌بنابرین‏، این پرسش در ذهن محقق ایجاد شد که آیا واقعأ شرایط این گونه است ؟ آیا مشتریان برای انتخاب بانک تصمیم گیری سازمان یافته انجام می‌دهند یا به صورت کاملأ تصادفی است ؟ چه متغیرهایی بر تصمیم گیری آگاه یا نا آگاه مشتریان اثر می‌گذارد؟

درزی(۱۳۹۱)، در تحقیقی به نام عوامل درون و برون سازمانی مؤثر بر جلب رضایت مشتری در مؤسسه‌ مالی و اعتباری صالحین ‌به این نتیجه رسیدند که عوامل پنج گانه درونی کارکنان، قیمت،امکانات فیزیکی، خدمت (محصول)، فرآیندها و همچنین عوامل چهار گانه بیرونی مکان، برند(تصویر)، بازاریابی، کانال‌های ارتباطی غیر حضوری بر جلب رضایت مشتریان اثر می‌گذارد.

نجفی و نجاحی(۱۳۹۲)، در تحقیقی پیرامون شناسایی و نیازسنجی مشتریان بانکداری اختصاصی بانک اقتصاد نوین بیان می‌کند میزان تأثیر جنسیت بر ترجیحات مشتریان در خرید محصول سپرده سرمایه گذاری در بانک‌های خصوصی صحبت ‌کرده‌است که جنسیت با خرید سپرده‌های سرمایه گذاری رابطه مستقیم دارند،

۲-۵-۲- تحقیقات خارجی

کافمن (۱۹۷۶)^[۵۱]، موثرترین عوامل انتخاب بانک در ایالات متحده امریکا عبارت بود از: نزدیکی بانک به محل کار و سکونت، کیفیت خدمات بانک، عمق روابط بانک با مشتریان

شاپیرو(۱۹۸۵)^[۵۲]، ترویج اطلاعات مربوط به مشتریان جهت برآورده ساختن نیازهای بازار به شکل عملی وجود حس تعهد نسبت به برنامه های مربوطه در سراسر سازمان

مارتنسون(۱۹۸۵)^[۵۳]،در تحقیقی دیگر مکان بانک، سهولت و امکان تسهیل وام، توصیه و نفوذ والدین، مهمترین عوامل در انتخاب بانک شناسایی شدند.

اولسون(۱۹۸۸)^[۵۴]، ترجیح مشتری ناشی از نگرشی است که نسبت به یک فعالیت، یا ایده‌ای خاص دارد پس نگرشی که مشتری نسبت به دریافت سود از میزان سپرده‌های خود دارد عامل مهمی در انتخاب نوع بانک می‌باشد.

زیتمن(۱۹۹۰)^[۵۵]، بر مبنای تحقیقات بازاریابی در کشور آمریکا چنانچه یک مشتری از سازمان ناراضی باشد به طور متوسط این نارضایتی را برای حداقل ۹ نفر بازگو می‌کند حال آنکه یک مشتری وفادار به ندرت رضایت خود را برای بیشتر از ۳ تفر عنوان می‌کند. وجود چنین آمارهایی باعث استفاده از استراتژی‌های تهاجمی و صرف هزینه فراوان جهت تبلیغات و جذب مشتریان می‌باشد.

کوهیل و جاورسکی(۱۹۹۲)^[۵۶]، جمع‌ آوری اطلاعات مربوط به مشتریان و استفاده از این اطلاعات در مراکز مربوطه

راکرت(۱۹۹۲)^[۵۷]، به دست آوردن اطلاعات ‌در مورد مشتریان و تدوین استراتژی به منظور برآورده ساختن این نیازها

کاتلر(۱۹۹۳)^[۵۸]، پنج نوع شرکت وجود دارد:

آن هایی که باعث خلق تغییرات می شود.

آن هایی که فکر می‌کنند باعث خلق تغییرات می‌شوند

آن هایی که فقط تماشاچی تغییرات هستند

آن هایی که از تغییرات به وجود آمده شگفت زده می‌شوند یکی از ارزشمند ترین کمکهای بازاریابی نوین به شرکت‌ها این است که دیدگاه آن ها را از فرآورده محوری به بازار و مشتری محوری تبدیل ‌کرده‌است

پاول جی هافمن (۱۹۹۴)^[۵۹]، صنعتی بودن یک کشور با ساختن کارخانه‌ها فریبی بیش نیست.بازار سازی است که کشورها را صنعتی می‌کند

هافمن (۱۹۹۴)، شرکت‌ها نمی‌توانند به شما (کارکنان) تضمین شغلی دهند.این کار تنها از عهده مشتریان ساخته است

منتسکیو^[۶۳] (۱۷۵۵) معتقد بود که اگر شخصی آرزو کند خوشبخت یا شادکام باشد، این آرزو می ­تواند به سادگی برآورده شود. اما مشکل این است که غالباً هر یک از ما تمایل داریم از دیگران خوشبخت­تر باشیم و برآورده شدن همین آرزوهاست که همیشه دست­یابی به آن را برایمان دشوار می‌سازد، دلیل این دشواری این است که غالباً ما دیگران را شادکام­تر از آنچه هستند می­بینیم(به نقل از ساعتچی، ۱۳۷۷).

آرگایل و مارتین^[۶۴] (۱۹۹۵) بر این باورند هنگامی که از مردم پرسیده می­ شود منظور از شادکامی چیست، آن­ها دو نوع پاسخ را مطرح ‌می‌کنند: (۱) ممکن است حالات هیجانی مثبت مانند لذت را عنوان کنند. و (۲) آن را راضی بودن از زندگی به طور کلی و یا بیشتر جنبه­ های آن بدانند. ‌بنابرین‏ به نظر می­رسد که شادکامی دست کم شامل دو جزء اساسی عاطفی و شناختی است. با وجود این، شادکامی متضاد افسردگی نیست اما فقدان افسردگی شرط لازم برای رسیدن به شادکامی است. به نظر آن­ها اگر شادکامی متضاد افسردگی باشد نیازی به اندازه ­گیری و بررسی آن نیست، زیرا افسردگی به خوبی شناخته شده است. آن­ها باور دارند که سه جزء اساسی شادکامی عبارتند از: هیجان مثبت، رضایت از زندگی و نبود هیجانات منفی از جمله افسردگی و اضطراب. او و همکارانش دریافتند که روابط مثبت با دیگران، هدفمند بودن زندگی، رشد شخصی، دوست داشتن دیگران و طبیعت نیز از اجزاء شادکامی هستند(به نقل از نوربالا و علی­پور، ۱۳۷۸).

همچنین برخی از پژوهشگران از جمله شوارتز و استراک^[۶۵](۱۹۹۱؛ به نقل از نوربالا و علی­پور، ۱۳۷۸) معتقدند که افراد شادکام کسانی هستند که در پردازش اطلاعات سوگیری دارند، این سوگیری در جهت خوشبینی و خوشحالی است. یعنی اطلاعات را به گونه ­ای پردازش و تفسیر ‌می‌کنند که به خوشحالی آن­ها می­انجامد. با توجه به توضیحات یاد شده به نظر می­رسد شادکامی مفهومی است که چندین جزء اساسی دارد. اول، جزء عاطفی و هیجانی که باعث می­ شود فرد شادکام همواره از نظر خلقی شاد و خوشحال باشد. دوم، جزء اجتماعی که گسترش روابط اجتماعی با دیگران و افزایش حمایت اجتماعی را به دنبال دارد. سوم، جزء شناختی که باعث می­ شود فرد شادکام نوعی تفکر و پردازش اطلاعات ویژه داشته باشد و وقایع روزمره را طوری تعبیر و تفسیر کند که خوشبینی وی را به دنبال داشته باشد.

پیرو^[۶۶] (۲۰۰۶) اعتقاد دارد که بهزیستی ذهنی^[۶۷] شامل، شادی(جزء عاطفی یا هیجانی) و رضایت(جزء شناختی) می­ شود. دینر، سو، لوکاس و اسمیت^[۶۸] (۱۹۹۹) اعتقاد دارند که شادمانی ذهنی علمی در روانشناسی است که برای ارزیابی افراد از عاطفه منفی و مثبت تجربه شده و شادی یا رضایت از زندگی‌شان ‌می‌باشد.

تام کینز ^[۶۹](۱۳۷۶) سه نوع برانگیختگی را برای مکانیسم شادی و نشاط در نظر ‌می‌گیرد که عبارتند از: (۱) شادی از نظر عصب شناختی که به وسیله کاهش سریع سرعت شلیک عصبی فعال می­ شود مانند رهایی از درد جسمی، رهایی از نگرانی­ها، حل کردن مسأله دشوار و پیروز شدن در یک رقابت اضطراب انگیز. (۲) شادی علاوه بر آرامش ناشی که از دست­یابی به هدف به وسیله پیش ­بینی واقعه مثبت مانند: قرار ملاقات، احساس­های لذت­بخش مانند محبت کردن و نوازش شدن برانگیخته می­ شود. و (۳) شادی از وقایعی حاصل می­ شود که حس خود انگاره مثبت شخص را تأیید می­ کند.

آرگایل(۱۹۸۷؛ ترجمه گوهری نارکی و همکاران، ۱۳۸۲) معتقد است شادکامی یکی از ابعاد اصلی تجربه انسان منجمله خلق مثبت، رضایت از زندگی و شناخت­هایی از قبیل خوش­بینی و عزت نفس به شمار می­رود. شادی، تا حدودی به واسطه خصوصیات عینی زندگی، از قبیل ثروت، اشتغال و ازدواج ایجاد می­ شود، اما عوامل ذهنی نظیر چگونگی تصورات ما از آن شرایط مثلاً مقایسه با دیگران و انطباق نیز در ایجاد شادی نقش دارند.

تپوی سودهیکوی^[۷۰] (۱۹۹۷) اعتقاد دارد هرکسی در دنیا شادمانی را دوست دارد و رنج بردن را دوست ندارد. او از دو نوع شادمانی یاد می­ کند: (۱) شادمانی جسمانی و (۲) شادمانی ذهنی. هر دو نوع شادمانی به یکدیگر ‌وابسته­اند، یعنی، اگر جسم شاد باشد می ­تواند شادمانی ذهنی را به دنبال داشته باشد.

مکتب بودا اعتقاد دارد که شادی واقعی با ثروت یا مشهور شدن به دست نمی­آید. ما مردم مشهور و میلیونری با موقعیت­های بالا را می­بینیم که طبیعتاً با این همه ثروت باید شاد باشند ولی در می­یابیم که شادی واقعی از چیزهای مادی ناشی نمی­ شود زیرا این چیزها منبعی از شادی واقعی نیستند بلکه باعث رنج افراد نیز می­ شود. شادی واقعی در درون ذهن ما است، مردمی که می­خواهند ‌به این نوع شادی دست پیدا کنند باید رشد ذهنی را که بودا کشف و تأیید ‌کرده‌است، تمرین کنند(گوهری نارکی و همکاران، ۱۳۸۲).

بربنر^[۷۱](۱۹۹۸؛ به نقل از آریایی مقدم، ۱۳۸۲) شادکامی را متغیری می­داند که پایه­ زیست‌شناختی دارد و در اثر عوامل موقعیتی و محیطی ایجاد نمی­ شود. وی در مطالعه میان فرهنگی خود ‌به این نتیجه رسید که در ملت­ها و فرهنگ­های گوناگون و در محیط و موقعیت­های اجتماعی، مردم در زمینه شادکامی با هم متفاوتند و این تفاوت­ها پایدار است. این پایداری تفاوت­های موجود میان افراد، شادکامی را به ویژگی شخصیتی متأثر از رخدادها پیوند می­دهد.

شادمانی ذهنی اشاره دارد به اینکه مردم زندگی خود را چگونه ارزیابی ‌می‌کنند و شامل متغیرهایی از قبیل رضایت از زندگی، رضایت از وضعیت زناشویی، رضایت از کار، فقدان افسردگی، اضطراب و وجود عواطف و خلقیات مثبت می­ شود. ارزیابی شخص از خود ممکن است به شکل شناختی باشد، مثلاً، هنگامی که شخص به طور کلی ‌در مورد رضایت از زندگی خود یا جنبه­هایی از زندگی مانند تفریحات به قضاوت آگاهانه می­نشیند. ممکن است ارزیابی شخص به شکل عاطفی نیز باشد (تجربه هیجانات و خلقیات ناخوشایند و خوشایند مردم در مواجه با زندگی خود). ‌بنابرین‏، گفته می شود اگر شخص رضایت از زندگی و غالباً خوشی را تجربه کند و فقط گاه گاهی هیجانی مثل غمگینی و خشم را تجربه نماید دارای شادکامی ذهنی بالا خواهد بود. برعکس، اگر از زندگی خود ناراضی است و خوشی و علاقه اندکی را تجربه نماید و هیجانات پیوسته منفی، مثل خشم و اضطراب را احساس نماید دارای شادمانی ذهنی پایینی است(مظفری و هادیان ­فرد، ۱۳۸۴).

چند ویژگی اساسی در مطالعه شادمانی ذهنی وجود دارد. یک، کل دامنه بهزیستی از زجر و عذاب^[۷۲] تا وجد و شعف^[۷۳] را در بر ‌می‌گیرد و صرفاً به حالات نامطلوبی مثل افسردگی یا نا امیدی محدود نمی­ شود. ‌بنابرین‏، حوزه شادمانی ذهنی صرفاً شامل حالات نامطلوبی نمی­ شود که توسط روانشناسان بالینی مورد استقبال قرار گرفته است. به عبارت دیگر، حوزه شادمانی ذهنی صرفاً به مطالعه افسردگی و اضطراب ختم نمی­ شود بلکه عواملی که تا اندازه­ای افراد شاد را از افراد با شادی متوسط و از افراد فوق­العاده شاد متمایز می­ کند را نیز در بر ‌می‌گیرد و دوم، شادمانی ذهنی برحسب تجربه درونی هر شخص تعریف شده است و موقعیتی که صحبت از ارزیابی شادمانی ذهنی است چارچوب داوری خارجی^[۷۴] تحمیل نمی­ شود. به عبارت دیگر، برای توصیف میزان شادمانی هرکس باید درون پوست وی رفت(میرز^[۷۵] و دینر، ۱۹۹۵؛ به نقل از مظفری و هادیان فرد، ۱۳۸۴).

۱-۶-۲ تعریف توسعه

گو نار میر دال^[۲۴]: توسعه، «حرکت رو به بالای کلِ نظام اجتماعی»^[۲۵] است. وی معتقداست منطقاً، این تنها تعریفِ پذیرفتنی است. این تعبیر از نظام اجتماعی، در کنار عوامل به‌اصطلاح اقتصادی، همه عوامل غیراقتصادی را هم لحاظ می‌کند؛ عواملی مانند همه نوع مصارفِ گروه‌های مختلف مردم، مصرفِ کل‌، سطوح و تسهیلات بهداشتی و آموزشی، توزیع قدرت در جامعه و تدابیر عمومی‌ترِ اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و به بیان گسترده‌تر‌، «نهادها و نگرش‌ها» را. باید مجموعه‌ای از عوامل بیرونی را هم اضافه کنیم؛ یعنی عواملی که سیاست‌گذاری‌های القایی، آن‌ ها را برای تغییر یک یا چند عامل درونی به کار می‌گیرند. ‌‌‌‌

این نظام اجتماعی ممکن است ساکن بماند یا رو به بالا یا پایین حرکت کند. (شاید هم «حول محورِ خودش بچرخد»؛ موضوع پیچیده‌ای که در این نوشته مختصر و سرراست به آن نمی‌پردازم.) پویاییِ نظام را این واقعیت معلوم می‌کند که میان همه وضعیت‌های درونی،‌ «علیتِ دوْری»^[۲۶] برقرار است. این نوع علیت، نشان‌دهنده این است‌ که با تغییر یکی از وضعیت‌ها، دیگر وضعیت‌ها نیز در واکنش به آن، تغییر می‌کند. این تغییراتِ ثانویه نیز در نوبت بعدی، تغییراتی جدید پیرامون خود ایجاد می‌کند‌ و به همین ترتیب، ادامه می‌یابد‌‌. لذا وضعیت‌ها و تغییرات‌ آن‌ ها «به هم وابسته»^[۲۷] ‌ است.

به همین دلیل وقتی حرکت نظام را در نظر می‌گیریم، باید همه آن‌ وضعیت‌ها و تغییرها را به‌حساب بیاوریم. هنگام تحلیل آنچه برای دسته‌ای از وضعیت‌ها روی‌داده است نیز باید همین ‌کار را بکنیم؛ ‌مثلاً هنگام تحلیلِ عوامل اقتصادی یا شاخصی اقتصادی مانند تولید یا^[۲۸]GNP ‌تنها، رویکردی کل‌نگرانِ^[۲۹] که آن را «نهادی» می‌نامم، منطقاً پذیرفتنی است. تغییراتی که در این الگو، با عنوان بیرونی‌ تعریف می‌کنند، یعنی سیاست‌گذاری‌ها، در نگاهی جامع‌تر، به وضعیت‌های درونی‌ و تغییرات‌ آن‌ ها نیز وابسته‌ است؛ زیرا وضعیت‌های درونی، ‌‌‌به این سیاست‌گذاری‌ها واکنش نشان می‌دهد و از جنبه‌های مختلفی، افق و جهت این اقدامات را محدود می‌کند. در الگوی علیتِ دوری، تغییرات درونی و بیرونی از هم جداشده‌ است تا فضایی آزاد برای «برنامه‌ریزی توسعه»^[۳۰] باقی بماند و کندوکاو‌ها و ‌تصمیم‌گیری‌های‌ سیاست‌گذاران، به دیگر وضعیت‌ها و تغییرهای آن‌ ها، یکسره محدود و مقید نشود‌.

علیت دوری سه ویژگی دارد:

ـ اول، مهم‌ترین ویژگی‌اش آن است که غالباً، اگرچه نه همیشه، در هر وضعیتی، تغییر رو به بالا به تغییرات ثانویه در دیگر وضعیت‌ها و در همان جهت منجر می‌شود. به همین دلیل، علیت دوری باعث می‌شود تغییرات، تأثیراتی متزاید^[۳۱] بر هم بگذارند.

ـ دوم، رو به بالا بودن یا رو به پایین بودن هر تغییر وضعیت را باید از این منظر تعیین کرد: آیا این تغییر، به توسعه کمک می‌کند یا نه؟ بر اساس دانش عمومیِ‌مان، معمولاً استنباط‌هایی از فرایند علیت دوری به دست می‌آوریم و می‌توانیم جواب این سؤال را بدون تأمل چندانی بدهیم.‌‌ این نمونه ساده راهگشاست: بهبودِ تغذیه، موجب افزایش بهره‌وری نیروی کار خواهد شد. به همین ترتیب، بهره‌وری بیشتر، طبیعتاً، فرصت بهبودِ تغذیه را فراهم می‌کند.

ـ سوم، معمولاً در نظام اجتماعی، ضریبِ رابطه متقابل وضعیت‌ها «نامعلوم» است. ‌به‌علاوه، ایستایی^[۳۲] و وقفه، یا در نمونه های خیلی حاد، ‌واکنش ناپذیری^[۳۳] کاملِ وضعیت در برابر تغییرِ دیگر وضعیت‌ها، معمولاً یا نامشخص است‌ یا شناخت ما از این‌ ضرایب «کاملاً نادقیق» است. در کشورهای توسعه‌نیافته، این ویژگی کاملاً مشهود است. حتی در کشورهای توسعه‌یافته هم این موضوع تا حد زیادی مصداق دارد؛ هرچند در این کشورها، درباره همه وضعیت‌های اجتماعی، تحلیل‌های بسیار پیشرفته و خدماتِ آماری مطلوب‌تری وجود دارد. ‌‌بنابرین‏، تحلیل ما درباره توسعه، به‌ناچار، تعمیم‌هایی کلی و فرضیه‌هایی انتزاعی را در برمی‌گیرد که بر ‌مشاهده‌ها و بینش‌ها و قضاوت‌های از روی حدس و گمان بناشده است.

البته باید تلاش کنیم به مطالعات تجربی، طوری جهت بدهیم که ضریب این رابطه های متقابل را به دست بیاوریم و در سریع‌ترین زمان ممکن، این ورطه عمیقِ نادانی را بادانش پرکنیم. هیچ دلیل عقلانی‌ای ندارد که نادانیِ‌ مفرط خود در این‌باره را نادیده بگیریم و به دانشی تظاهر کنیم که در برابر بررسی‌های موشکافانه تاب نمی‌آورد.

در منابع و مآخذِ اقتصادی مربوط به کشورهای توسعه‌نیافته، حجم عظیمی از ارقام را آورده‌اند که بسیاری از آن‌ ها حتی ارزش کاغذی را که بر روی آن چاپ می‌شود، ندارد. این ارقام را با درنظرگرفتنِ مفاهیمی گردآورده‌اند که با واقعیتِ بومی مطابقت ندارد؛ مفاهیمی مانند «بیکاری»^[۳۴]و «اشتغال ناقص»^[۳۵]به‌علاوه، این آمار و ارقام عموماً از تحلیل‌هایی برآمده‌ است که بیشتر آن‌ ها، به نحوی غیرمنطقی به «عوامل اقتصادی» محدودشده است.

۲-۶-۲ آموزش و توسعه

اگرچه تاریخ اقتصادی ملل بیانگر این است که سرمایه عامل رشد و پیشرفت بوده است و منظور از سرمایه نیز سرمایه فیزیکی است ولی تغییر نگرش نسبت به سرمایه از نیمه دوم قرن بیستم باعث تحولات شگرفی در این فرایند شد. آموزش، مانند دیگر انواع سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی می‌تواند به توسعه اقتصادی کمک کند و همانند سرمایه‌گذاری در سرمایه فیزیکی نظیر حمل‌ونقل و ارتباطات، نیرو و آبیاری، درآمد گروه‌های فقیر را افزایش دهد.

یکی از دلایل اصلی تغییر تفکر ‌در مورد نقش آموزش توجه فزاینده‌ای بود که در دهه ۱۹۶۰ به ارزش اقتصادی آموزش شد، به‌طوری‌که بومن^[۳۶] (۱۹۶۶) آن را انقلاب سرمایه‌گذاری انسانی در تاریخ عقاید اقتصادی نام نهاد. مدت‌ها قبل از آن، اقتصاددانان سعی داشتند که تأثیر آموزش را بر رشد اقتصادی اندازه‌گیری کنند. (شولتز^[۳۷] ۱۹۶۱، دنیسان^[۳۸] ۱۹۶۲، کروگر^[۳۹] ۱۹۶۸) و حتی بسیاری از آ‎نان به تحلیل مفهوم سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی نیز پرداخته بودند (بکر^[۴۰]، ۱۹۶۴، ۱۹۶۵). این فعالیت‌ها بدون شک بر حکومت‌ها، برنامه ریزان مؤسسات بین‌المللی و بالاخره افراد تحصیل‌کرده در سراسر جهان تأثیر گذاشت و موجب افزایش تقاضا برای آموزش شد که در اثر قطع وابستگی‌های سیاسی در بسیاری از کشورهای در حال توسعه اهمیت یافته بود.

شرط تودیع رأی داوری به دادگاه که در برخی از نظام‌های حقوقی وجود دارد به عنوان یک قاعده اجباری در قانون آیین دادرسی مدنی پذیرفته نشده است. شاید تا قبل از تصویب قانون آیین دادرسی مدنی جدید از ظاهر ماده ۶۶۱ قانون آیین دادرسی مدنی قدیم^[۷۲] که سخن از لزوم بایگانی اصل رأی و ابلاغ رونوشت گواهی شده آن به اصحاب دعوی می‌گفت به طور ضمنی لزوم تودیع رأی (البته بدون ذکر مهلت تودیع) استنباط می‌شد ولی ماده ۴۸۵ قانون آیین دادرسی مدنی جدید مقرر می‌دارد:

«چنانچه طرفین در قرارداد داوری طریق خاصی برای ابلاغ رأی داوری پیش‌بینی نکرده باشند داور مکلف است رأی خود را به دفتر دادگاه ارجاع کننده ی دعوی به داور یا دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوی را دارد تسلیم نماید دفتر دادگاه اصل رأی را بایگانی نمود. و رونوشت گواهی شده آن را به دستور دادگاه برای اصحاب دعوی ارسال می‌دارد.»

از این ماده به خوبی بر می‌آید که از یک سو تکلیف داور به توزیع رأی تنها با هدف فراهم آوردن امکان ابلاغ است و نفس تودیع مدنظر نیست چنان که برای تودیع مهلتی مدنظر گرفته نشده است. از سوی دیگر قاعده تودیع یک قاعده اجباری نیست زیرا تنها در صورتی اعمال می‌شود که طرفین در قرارداد داوری طریق خاصی برای ابلاغ رأی داوری پیش‌بینی نکرده باشند. مطابق ظاهر مواد ۴۸۵ و ۴۸۸ قانون آیین دادرسی مدنی جدید برای رسیدگی به درخواست اجرا و صدور اجرائیه برگزاری جلسات بحث و مذاکره بین طرفین ازسوی دادگاه ضروری نیست.

تعیین دادگاه صلاحیت‌دار جهت رسیدگی به درخواست اجرای رأی و انجام رسیدگی‌های اجرایی از دیگر جنبه‌های مهم اجرای آرای داوری است به موجب صریح ماده ۴۸۸ قانون آیین دادرسی مدنی جدید (معادل ماده ۶۶۹ قانون قدیم) دادگاه صلاحیت‌دار در صورتی که دعوی از سوی دادگاه به داوری ارجاع شده باشد، همین دادگاه (یعنی دادگاه ارجاع کننده دعوی به داوری است) و در غیر این صورت دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد^[۷۳] مطابق قاعده دادگاه صلاحیت‌دار جهت رسیدگی به اصل دعوا علی‌الاصول دادگاه محل اقامت خوانده (در اینجا محکوم علیه رأی داوری) است؛ گرچه این قاعده حسب برخی مقتضیات جایگزین‌ها و استثنائات بسیاری دارد. (ماده ۱۱ به بعد قانون آیین دادرسی مدنی جدید) مثلاً مطابق ماده ۱۲ قانون آیین دادرسی مدنی، انواع دعاوی مربوط به اموال غیر منقول و حقوق راجع به آن ها در صلاحیت دادگاهی است که مال غیرمنقول در حوزه آن واقع شده است اگرچه خوانده در آن حوزه مقیم نباشد. بدین ترتیب اگر رأی داور شامل اموال واقع در حوزه های مختلف قضایی باشد هر دادگاهی باید در قسمت مربوط به خود ورقه اجرائیه صادر کند.^[۷۴]

در قانون آیین دادرسی مدنی مهلت خاصی برای درخواست اجرأی رأی در نظر گرفته نشده است. به موجب ماده ۴۸۸ قانون آیین دادرسی مدنی جدید^[۷۵] «هرگاه محکوم‌علیه تا ۲۰ روز بعد از ابلاغ، رأی داوری را ایجاد ننماید دادگاه مکلف است به درخواست طرف ذی‌نفع طبق رأی داور برگ اجرایی صادر کند.» به موجب این ماده ابتدای زمانی که ارائه درخواست اجرأی رأی به دادگاه ممکن است مشخص گردیده و ۲۰ روز پس از ابلاغ رأی به محکوم علیه (و استنکاف وی از اجرا) اعلام شده است. ولی سقف زمانی برأی مهلت درخواست اجرا معین نشده است.

از دیگر ابعاد بسیار مهم اجرای رأی داوری در چارچوب قانون آیین دادرسی مدنی عدم تعلیق اجرای رأی به اتمام رسیدگی‌های مربوط به اعتراض به رأی و یا انقضای مهلت اعتراض است. چه به موجب ماده ۴۹۳ قانون آیین دادرسی مدنی جدید (قابل مقایسه با ماده ۶۶۷ قانون قدیم).^[۷۶] «اعتراض به رأی داور مانع از اجرای آن نیست، مگرآنکه دلایل اعتراض قوی باشد در این‌صورت دادگاه قرار توقف منع اجرای آن را تا پایان رسیدگی به اعتراض و صدور حکم قطعی صادر می‌کند و در صورت اقتضاء تأمین مناسب نیز از معترض اخذ خواهد شد.» این ماده در اینکه اعتراض به رأی داوری فی‌نفسه اثر توقیفی ندارد صریح است و در واقع مترتب نمودن چنین اثری بر اعتراض کاملاً به تشخیص و صلاحدید دادرس واگذار شده است. این راه‌حل نظام حقوقی ما را از روش حقوق آلمان و فرانسه (که در آن تعلیق قهری رأی به صرف درخواست ابطال آن پذیرفته شده) متمایز می‌سازد و به دیدگاه برخی دیگر از کشورهای خانواده رومی- ژرمنی مانند سوئد و هلند نزدیک می‌سازد.

جهات رد درخواست اجرای رأی در ماده ۴۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی جدید آمده است. این جهات مانند آنچه در غالب نظام‌های حقوقی دیده می‌شود با مبانی بطلان رأی یکسان است. به موجب این مقرره مخالفت با قوانین موجد حق؛ صدور رأی نسبت به آنچه موضوع داوری نبوده است؛ خروج از حدود اختیارات (البته نسبت به همان قسمت از رأی که خارج از حدود اختیار است: صدور رأی پس از انقضای مدت داوری؛ مغایرت رأی با مفاد اسناد مالکیت و اسناد رسمی معتبر؛ صدور رأی به وسیله داوران فاقد صلاحیت؛ و بالاخره بی‌اعتباری قرارداد داوری و موجب بطلان رأی و عدم قابلیت اجرای آن است در عمل به دلیل وجود دو جریان رسیدگی قضایی، یعنی رسیدگی‌های اجرایی و رسیدگی‌های مربوط به ابطال، دادگاه‌های ما با تکیه بر ظاهر ماده ۴۸۸ قانون آیین دادرسی مدنی جدید (معادل ماده ۶۶۲ قانون قدیم) با درخواست محکوم له دستور اجرای رأی داوری را می‌دهند و اعمال هر گونه نظارت را به رسیدگی‌های مربوط به ابطال می‌سپرند. با این وصف صدر ماده ۴۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی جدید و ماده ۶۶۵ قانون آیین دادرسی مدنی قدیم که جهات مذبور را موجب بطلان و «عدم قابلیت اجرای رأی» دانسته‌اند، مقتضی کنترل شرایط صوری و ماهوی رأی داوری جهت صدور دستور اجرای آن است مثلاً نمی‌توان با صدور اجرائیه به رأی قدرت اجرایی داد که صورت رأی را ندارد و فاقد امضای داوران است یا به وضوح خارج از حدود اختیارات داور است یا … البته بی‌تردید این نظارت و بازرسی باید محدود به جهات مذکور در فوق و کاملاً اختصاری باشد و منجر به بازبینی مبانی رأی داور و ارزیابی درستی و نادرستی آن‌ ها که ملازم با تجدید رسیدگی ماهوی دارد، نشود.

رد درخواست صدور اجرائیه متضمن حکم قضایی بر بطلان رأی داور است و مطابق مقررات عمومی قابل تجدید نظر و فرجام است.^[۷۷]

۲-۱- رژیم اجرایی قانون داوری تجاری بین‌المللی